جنایات قیمومت بریتانیا و حکومت پادشاهی عراق ۱۹۱۹–۱۹۵۸
مقدمه
پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، نقشه سیاسی خاورمیانه از سوی قدرتهای پیروز جنگ، بهویژه بریتانیا و فرانسه، دوباره تنظیم شد. این روند نتیجه یک معاهده واحد نبود، بلکه از طریق مجموعهای از توافقنامهها، کنفرانسها، معاهدات و تصمیمهای بینالمللی شکل گرفت؛ از جمله توافق سایکس–پیکو، کنفرانس سن رمو، معاهدات سِوْر و لوزان، تصمیم جامعه ملل درباره ولایت موصل و معاهده آنکارا.
کوردستان پیش از جنگ جهانی اول نیز میان امپراتوری عثمانی و ایران تقسیم شده بود؛ اما ایجاد دولتها و مرزهای جدید پس از جنگ، این تقسیم را عمیقتر و رسمیتر کرد. مناطق کوردنشین در چارچوب چند دولت مختلف قرار گرفتند، بیآنکه حقوق ملی کوردها، خودمختاری یا حق تعیین سرنوشت آنان بهگونهای عادلانه حلوفصل شود.
معاهده سِوْر در سال ۱۹۲۰، بهویژه در مواد ۶۲ تا ۶۴، چارچوب محدودی برای خودمختاری برخی مناطق کوردستان و احتمال استقلال در آینده پیشنهاد کرده بود، اما هرگز اجرا نشد. معاهده لوزان در سال ۱۹۲۳ جایگزین سِوْر شد، ولی هیچ شناسایی ویژهای از کوردستان، حقوق ملی کوردها یا حق تعیین سرنوشت آنان در بر نداشت.
ازاینرو، از نظر تاریخی دقیقتر است که گفته نشود معاهده لوزان بهتنهایی کوردستان را تقسیم کرد؛ بلکه لوزان یکی از مراحل اصلی تثبیت نظام جدید مرزی بود که همراه با توافقها و تصمیمهای پیشین و پسین، تقسیم کوردستان را رسمیتر کرد.
در چارچوب این تحولات، بریتانیا قدرت سیاسی و نظامی خود را بر عراق تثبیت کرد. عراق تحت قیمومت بریتانیا قرار گرفت و حکومت پادشاهی عراق در سال ۱۹۲۱ با بر تخت نشاندن فیصل اول بهعنوان پادشاه عراق تأسیس شد.
اگرچه نهادهای دولت عراق بهصورت رسمی شکل گرفتند، بریتانیا نفوذ گستردهای در امور دفاعی، سیاست خارجی، برنامهریزی نظامی، نیروی هوایی، روابط راهبردی و سرنوشت ولایت موصل حفظ کرد. این نفوذ با پایان رسمی قیمومت و استقلال عراق در سال ۱۹۳۲ فوراً خاتمه نیافت، بلکه از طریق معاهدات، پایگاههای نظامی، مشاوران و روابط سیاسی و نظامی ادامه یافت.
در این دوره، نیروی نظامی و هوایی برای تثبیت قدرت دولت جدید و سرکوب جنبشهای ملی و نارضایتیهای داخلی بهکار گرفته شد. سیاستی که با عنوان کنترل هوایی شناخته میشد، به بریتانیا امکان داد با بمباران، عملیات تنبیهی، ویرانکردن روستاها و تهدید مداوم به استفاده از زور، سلطه خود را بر مناطق گستردهای از عراق و کوردستان حفظ کند.
پس از تأسیس حکومت پادشاهی عراق، همه جنایتها و نقضها تنها از سوی یک قدرت انجام نشدند. برخی عملیات مستقیماً از سوی بریتانیا طراحی و اجرا شدند؛ برخی دیگر را حکومت پادشاهی عراق و نهادهای نظامی، امنیتی و اداری آن انجام دادند؛ و بخشی نیز با برنامهریزی، پشتیبانی، فرماندهی یا مشارکت هر دو طرف اجرا شدند.
این بخش جنایتها، کشتارها، سرکوبها، بمبارانها، تبعیدها و سیاستهای تبعیضآمیزی را بررسی میکند که میان سالهای ۱۹۱۹ تا ۱۹۵۸ در عراق و کوردستان روی دادند و در عین حال میان نقش بریتانیا، حکومت پادشاهی عراق و موارد مشارکت مشترک تمایز قائل میشود.
هدف این بخش
هدف این بخش گردآوری، سازماندهی و ارائه اطلاعات و اسناد مرتبط با جنایتها و نقضهای این دوره است؛ بهمنظور حفظ یاد قربانیان، معرفی جوامع آسیبدیده و روشنکردن مسئولیت حکومتها و نهادهای مرتبط.
هدف تنها فهرستکردن رویدادها نیست، بلکه ارائه زمینه تاریخی، شیوه تصمیمگیری و اجرا، خسارتهای انسانی و مادی و پیامدهای بلندمدت آن رویدادها بر کوردها، کوردستان و دیگر جوامع عراق را نیز در بر میگیرد.
دوره تاریخی
این بخش رویدادهای میان سال ۱۹۱۹ تا ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸ را در بر میگیرد.
سال ۱۹۱۹ بهعنوان نقطه آغاز انتخاب شده است، زیرا در آن سال نخستین قیام شیخ محمود حَفید علیه قدرت بریتانیا سرکوب شد. این دوره با سقوط حکومت پادشاهی عراق در ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸ پایان مییابد.
محدوده جغرافیایی موضوع عمدتاً عراق و کوردستان جنوبی را شامل میشود، بهویژه مناطقی که در معرض بمباران، عملیات نظامی، سرکوب، کشتار، تبعید، کوچ اجباری، مصادره اموال یا سیاستهای تبعیضآمیز قرار گرفتند.
مبنای اسناد و ثبت تاریخی
اطلاعات این بخش از اسناد رسمی بریتانیا و عراق، معاهدات و تصمیمهای بینالمللی، گزارشهای نظامی و سیاسی، اسناد نیروی هوایی، روزنامههای آن دوره، کتابها و نوشتههای تاریخی و دانشگاهی، عکسها، نقشهها، شهادتها و تاریخ شفاهی گردآوری شدهاند.
در مواردی که منابع درباره تاریخها، شمار قربانیان، نام مسئولان یا میزان خسارتها اختلاف دارند، این تفاوتها بهروشنی بیان میشوند. اطلاعاتی که بهطور کامل تأیید نشدهاند، بهعنوان حقیقت نهایی ارائه نمیشوند.
همچنین اصطلاحات رسمی مانند «شورش»، «آرامسازی»، «عملیات تنبیهی» و «بازگرداندن نظم» بهصورت انتقادی بررسی میشوند و با شواهد مربوط به قربانیان غیرنظامی، بمباران، ویرانکردن روستاها، کوچ اجباری و مجازات جمعی مقایسه میشوند.
طبقهبندی رویدادها و مسئولیتها
جنایتها و نقضهای مستقیم بریتانیا
این دسته رویدادهایی را شامل میشود که بریتانیا در برنامهریزی، فرماندهی یا اجرای آنها نقش اصلی داشته یا نیروهای نظامی و هوایی بریتانیا مستقیماً در آنها شرکت کردهاند.
جنایتها و نقضهای حکومت پادشاهی عراق
این دسته رویدادهایی را شامل میشود که تصمیمگیری یا اجرای آنها از سوی دولت، ارتش، پلیس، وزارت کشور، نهادهای تابعیت یا دیگر مؤسسات اداری حکومت پادشاهی انجام شده است.
رویدادها و نقضهای مشترک
این دسته رویدادهایی را شامل میشود که بریتانیا و حکومت عراق هر دو از طریق برنامهریزی، فرماندهی، عملیات زمینی، پشتیبانی هوایی، تأمین سلاح، انتقال نیرو، اطلاعات یا اجرا در آنها مشارکت داشتهاند.
این طبقهبندی نهایی و تغییرناپذیر نیست و در صورت کشف اسناد جدید، مسئولیت هر رویداد میتواند دوباره ارزیابی شود.
ترتیب تاریخی جنایتها و نقضها
دوره اشغال و قیمومت بریتانیا
- ۱۹۱۹ ـ سرکوب نخستین قیام شیخ محمود حَفید علیه قدرت بریتانیا
- ۱۹۲۰ ـ سرکوب قیام عراق از سوی بریتانیا
- ۱۹۲۲–۱۹۲۴ ـ عملیات نظامی بریتانیا علیه حکومت کوردستان و جنبش شیخ محمود حَفید
- ۱۹۲۳ ـ بمباران و اشغال رواندز از سوی بریتانیا
- استفاده از سیاست کنترل هوایی، بمباران، عملیات تنبیهی، ویرانکردن روستاها و مجازات جمعی در عراق و کوردستان
دوره حکومت پادشاهی عراق
- ۱۹۳۰ ـ سرکوب تظاهرات ۶ سپتامبر در برابر سرای سلیمانیه، معروف به «سپتامبر سیاه»
- ۱۹۳۰–۱۹۳۱ ـ سرکوب آخرین قیام شیخ محمود حَفید
- ۱۹۳۱–۱۹۳۲ ـ سرکوب نخستین قیام بارزان به رهبری شیخ احمد بارزانی
- ۱۹۳۳ ـ نسلکشی و کشتار آشوریان در سِمِل و مناطق پیرامون
- ۱۹۳۵ ـ عملیات نظامی و کشتار علیه ایزدیان در شنگال
- ۱۹۳۶ ـ نخستین روند تبعید، اخراج و سلب تابعیت علیه کوردهای فیلی
- ۱۹۴۳–۱۹۴۵ ـ سرکوب دومین قیام بارزان به رهبری مصطفی بارزانی
- سیاستها و تصمیمهای تبعیضآمیز، کوچ اجباری، مصادره اموال، سلب تابعیت و محدودکردن حقوق ملی و مدنی
منابع عمومی
- آرشیو ملی بریتانیا
- کتابخانه بریتانیا – اسناد اداره هند
- کتابخانه دیجیتال قطر
- آرشیو جامعه ملل
- اسناد و پژوهشهای تاریخی نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا
- اسناد، قوانین و مدارک حکومت پادشاهی عراق
- کتابها و نوشتههای تاریخی و دانشگاهی درباره عراق، کورد و کوردستان
Leave feedback about this