تێڕوانینێکی بەراوردی بۆ جینۆسایدەکانی جیهان

چوارچێوەی مێژوویی و یاسایی

---

جینۆساید قورس‌ترین شێوەی توندوتیژیی سیاسیی ڕێکخراوە لە مێژووی هاوچەرخی مرۆڤایەتی. بە پێی پەیماننامەی ساڵی 1948ی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕێگریکردن و سزا دان بە تاوانی جینۆساید، ئەم تاوانە بریتییە لە ئەو کردەوانەی کە بە مەبەستی لەناوبردنی تەواو یان بەشێک لە گرووپێکی نەتەوەیی، ئیتنیکی، ڕەگەزی یان ئاینی ئەنجام دەدرێن.

تجربەی مێژوویی نیشان دەدات کە جینۆساید ڕووداوێکی هەڵکەوتوو یان هەڵچوونی کاتیی قین نییە؛ بەڵکوو پڕۆسەیەکی بنەڕەتی و کۆکراوەیە. ئەم پڕۆسەیە لە دروستکردنی بیری دوژمنسازی، جیاکاریی یاسایی و داهێنانی “دوژمنی ناوخۆ” دەست پێدەکات؛ دواتر بە دەهۆمانیزەکردن، میلیتاریزەکردنی دامەزراوەکان و بۆرۆکراتیزەکردنی توندوتیژی پەرەدەسێنێت و بە سڕینەوەی سیستەماتیکی ژیان کۆتایی دێت. لە زۆربەی کەیسەکاندا، دوای ئەنجامدانی تاوان، سیاسەتی ئینکار، دەستکاریی مێژوو و بێسزایی بەدوادا دێت.

ئەم بەشە تێڕوانینێکی بەراوردی پێشکەش دەکات بۆ گرنگترین جینۆسایدەکانی سەدەی بیست و بیست و یەک، بە ڕوونکردنەوەی پێشینەی مێژوویی، میکانیزمەکانی سڕینەوە و دانپێدانانی یاسایی.

---

جینۆساید لە سەدەی بیست

هۆلۆکۆست (1941–1945)

پێشینە:
هۆلۆکۆست جینۆسایدێکی ڕێکخراو بوو کە لەلایەن ڕژێمی نازی ئەڵمانیاوە لە دژی جولەکەکان و کەمینەکانی تر ئەنجامدرا.

میکانیزمەکان:
لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ، ژووری غاز، کاری زۆرەملێ و ڕێپێوانی مردنەوە.

دانپێدانانی یاسایی:
دادگای نورنبێرگ بنەمای یاسای تاوانە نێودەوڵەتییەکان دانا و هۆلۆکۆست وەک بنەمای پێناسەی جینۆساید جێگیر بوو.

---

جینۆسایدی کەمبۆدیا (1975–1979)

پێشینە:
ڕژێمی خمیر ڕوژ بە سەرۆکایەتی پۆل پۆت هەوڵی گۆڕینی کۆمەڵگەی کەمبۆدیا دا.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، کاری زۆرەملێ، برسێتی و سیستەمی زیندان.

دانپێدانانی یاسایی:
ژوورە تایبەتییەکان لە دادگاکانی کەمبۆدیا دامەزرابوون.

---

جینۆسایدی ڕواندا (1994)

پێشینە:
دوای تیرۆرکردنی سەرۆک، توتسی و هوتۆی میانڕەو بوونە ئامانج.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ لە ماوەی 100 ڕۆژ، بەکاربردنی دەستدرێژی وەک چەکی شەڕ.

دانپێدانانی یاسایی:
دادگای نێودەوڵەتی تاوانەکانی ڕواندا (ICTR).

---

جینۆسایدی بۆسنە (1992–1995)

پێشینە:
پاکتاوکردنی نەتەوەیی لەلایەن هێزە سەربەکان.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، ئاوارەکردنی زۆرەملێ، توندوتیژیی سیستەماتیک.

دانپێدانانی یاسایی:
دادگای ICTY و ناساندنی سرێبرینیکا وەک جینۆساید.

---

جینۆسایدی ئەرمەنەکان (1915–1917)

پێشینە:
تەسفیر و کوشتنی بەرفراوان لە دەوڵەتی عوسمانی.

میکانیزمەکان:
گواستنەوەی زۆرەملێ، کوشتنی بەکۆمەڵ، وێرانکردنی کۆمەڵگە.

بارودۆخی یاسایی:
لە لایەن زۆرێک دەوڵەت ناسراوە؛ تورکیا هێشتا دانپێدان ناکات.

---

کۆمەڵکوژی دەرسیم (1937–1938)

پێشینە:
هێرشێکی سەربازی بۆ سەرکوتکردنی بزووتنەوەی کورد.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ و ئاوارەکردن.

بارودۆخی یاسایی:
ناسراو نییە وەک جینۆساید لەلایەن دەوڵەتی تورکیا.

---

کۆمەڵکوژی نانکینگ (1937–1938)

پێشینە:
هێرشێکی سەربازی لەلایەن سوپای ژاپۆن.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ و دەستدرێژی بەرفراوان.

دانپێدانانی یاسایی:
دادگای تۆکیۆ.

---

جینۆسایدە دانپێدانراوەکانی کورد بە بڕیاری فەرمیی لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق (2007–2011) کە لە دژی گەلی کورد لە ژێر ڕژێمی بەعسی عێراق (1968–2003) جێبەجێ کرا، ) :

جینۆسایدە دانپێدانراوەکان بە بڕیاری فەرمیی لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق (2007–2011) کە لە دژی گەلی کورد لە ژێر ڕژێمی بەعسی عێراق (1968–2003) جێبەجێ کرا، ) :

جینۆسایدی ئەنفال (1987–1988)

پێشینە:

لە ماوەی ڕژێمی بەعس لە ژێر سەرکردایەتی سەدام حوسێن، حکومەتی عێراق ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال دەستپێکرد بە مەبەستی قڕکردن و لەناوبردنی دانیشتووانی کورد.

وردەکاری:

زیاتر لە 182,000 کەس لە ماوەی کارزاری ئەنفالدا بوون بە قوربانیی بێسەروشوێنکردن و کوشتن. نزیکەی 4,500 گوند بە تەواوی وێران و سووتێنراون. هەزاران هاوڵاتی مەدەنی بە زۆر ڕەوانەی کەمپە گرتن و کەمپەکانی کۆنسانترەیشن کران. چارەنووسی ژمارەیەکی زۆر لە قوربانیانی ئەنفال هێشتا نادیارە و پاشماوەکانیان لە ناو گۆرەبەکۆمەڵەکان دۆزرابوونەوە.

ڕەوشی یاسایی:

دۆسیەی ئەنفال لە 21ی ئابی 2006 لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرایەوە. دوای 61 دانیشتنی دادگا، لە 24ی حوزەیرانی 2007 بڕیاری دادگا دەردرا و کارزاری ئەنفال بە تاوانی جینۆساید و تاوانی دژە مرۆڤایەتی ناسرا.

---

جینۆسایدی بارزانییەکان (1983)

لە ئەم جینۆسایدەدا نزیکەی 8,000 پیاو و کوڕی بارزانی بێسەروشوێن کران و کوژران. ژن و منداڵەکانیان لە کەمپە زۆرەملێکاندا دەستبەسەر کران و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی توند بوون. گوند و ماڵەکانیان تاڵان و وێران کران.

دۆسیەی جینۆسایدی بارزانی لە ساڵی 2010 ئاراستەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا، و لە ساڵی 2011 دادگا بە فەرمی ناساندی وەک جینۆساید.

---

جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان (1970s–1980s)

لە ماوەی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکاندا، نزیکەی 23,000 گەنجی تەمەن 18 تا 28 ساڵ کوژران، بە زۆر نێردران بۆ ناو کێڵگەکانی مین لە کاتی شەڕی ئێران–عێراق، بە تاقیکردنەوەی چەکی کیمیاییان تووش بوون، یان لە ناو دامەزراوە گرتنەکاندا تووشی دڕندانەترین مامەڵەی ناهەموار بوون. ژمارەیەکی زۆریان هێشتا بێسەروشوێنن.

بە پێی بەڵگە و ئامارە بەردەستەکان، نزیکەی 750,000 کوردی فەیلی بە زۆر دیپۆرت کران، ئاوارە و دەربەدەر کران و ناسنامە و هاوڵاتیبوونی عێراقیان لێسەندرا.

دۆسیەی جینۆسایدی فەیلییەکان لە 21ی کانوونی یەکەمی 2008، دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، ئاراستەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا. لە 29ی تشرینی دووەمی 2011، دادگا بڕیارێکی فەرمی دەردا و ئەم تاوانانەی وەک جینۆساید ناساند.

---

جینۆسایدی هەڵەبجە (1988)

لە 16ی ئاداری 1988، شاری هەڵەبجە تووشی هێرشێکی فراوانی کیمیایی بوو لەلایەن حکومەتی عێراقەوە. جۆرەها مادەی کیمیایی بەکارهێنران، لەوانە: خەردەل، سیانید، سارین، تابون و VX. شارەکە بە شێوەیەکی فراوان وێران کرا.

هێرشە کیمیاییەکە بووە هۆی کوژرانی نزیکەی 5,000 هاوڵاتی مەدەنی و برینداربوونی زیاتر لە 10,000 کەس، هەروەها ئاوارەبوون و کاریگەرییە درێژخایەنەکانی تەندروستی.

کەیسی هەڵەبجە لە ساڵی 2007 ئاراستەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا و لە ساڵی 2010 دادگا بە فەرمی بڕیاری دا کە ئەم هێرشە جینۆساید بووە.

---

بڕیارە فەرمییەکان لە ئەرشیفی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق و هەروەها لە ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان (KGNA) پارێزراون.

---

کۆمەڵکوژی گوندی قارنا (1979)

لە 2ی سێپتامبری 1979 گوندی قارنا لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کۆمەڵکووژ کرا. مەلای ئاوەدان، گەنج و پیر و منداڵ کوژران. ئەم کارە لەلایەن دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی و لە رێگەی هێزە خۆجێییەکان ئەنجامدرا.

هەرچەندە ئەم کارەساتە لەو کاتەدا بە شێوەیەکی سنووردار لە مێدیا باس کرا، بەڵام تاکو ئێستا نە لە ئاستی سیاسی و نە لە ئاستی یاسایی توێژینەوەیەکی سەربەخۆ و بەرچاو لەسەر نەکراوە.

جینۆساید لە سەدەی بیست و یەک

دارفور (2003– )

پێشینە (2003):
لە ساڵی 2003، شەڕ لە ناوچەی دارفوری سودان دەستیپێکرد و هێزە سەربە دەوڵەت و میلیشیای جەنجاوید هێرشێکی سیستەماتیکیان بۆ سەر خەڵکی مەدەنی دەستپێکرد.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، سووتاندنی گوندەکان، ئاوارەکردنی زۆرەملێ، توندوتیژیی سێکسی.

دانپێدانانی یاسایی:
دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان (ICC) لە 2009 و 2010 دا مۆڵەتی دەستگیرکردنی عومەر بەشیر بە تاوانی جینۆساید و دژەمرۆڤایەتی دەرکرد. بارودۆخی یاسایی هێشتا بەردەوامە.

جینۆسایدی ئێزیدییەکان (2014– )

پێشینە (2014):
لە مانگی ئابی 2014، ڕێکخراوی داعش هێرشێکی سیستەماتیکی بۆ سەر ناوچەی شنگال (سنجار) دەستپێکرد کە ئێزیدییەکان بوونە ئامانجی سەرەکی.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵی پیاوان، ڕاپێچکردن و فرۆشتنی ژنان و منداڵان، بەکاربردنی توندوتیژیی سێکسی وەک ستراتێژی، گۆڕینی زۆرەملێی ئاینی، و وێرانکردنی شوێنە ئاینییەکان.

دانپێدانانی یاسایی:
لە چەند بڕیارێکی نیشتمانی و پارلەمانی و هەروەها لە یەکێک لە بڕیارە گرنگەکانی دادگای ئەڵمانیا (2021)، ئەم تاوانانە بە جینۆساید ناسراون.

---

ڕۆهینگیا (2017– )

پێشینە (2017):
لە مانگی ئابی 2017، سوپای میانمار ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی لە ناوچەی راخین دەستپێکرد کە ڕۆهینگیاکان بوونە ئامانج.

میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، سووتاندنی گوندەکان، دەستدرێژیی سیستەماتیک، ئاوارەکردنی زیاتر لە یەک ملیۆن کەس بۆ بنگڵادێش.

دانپێدانانی یاسایی:
پرۆسەی دادگای نێودەوڵەتی (ICJ) لە 2019 دەستیپێکرد. چەندین دامەزراوە و دەوڵەت ئەم کارانەیان بە جینۆساید وەسف کردووە، بەڵام بڕیاری کۆتایی هێشتا دەرنەکراوە.

---

ئۆیغورەکان لە چین (2017– )

پێشینە (2017 بە دواوە):
لە ناوچەی شینجیانگ، دەوڵەتی چین سیاسەتێکی گەورەی “دووبارە پەروەردەکردن” و چاودێرییە سیستەماتیکەکان دەستیپێکرد.

میکانیزمەکان:
زیندانی بەکۆمەڵ، کۆنترۆڵی زۆرەملێی لەدایکبوون، کاری زۆرەملێ، هەوڵی گۆڕینی ناسنامەی کولتووری و ئاینی.

بارودۆخی یاسایی:
چەند دەوڵەت و پارلەمان ئەم کارانەیان بە جینۆساید ناوبردووە، بەڵام لە ئاستی دادگای نێودەوڵەتی بڕیارێکی کۆتایی نەدەرکراوە، و بابەتەکە لە ژێر مشتومڕی یاسایی و سیاسییە.

---

تێبینی گشتی

لە سەدەی بیست و یەک، گرنگترین کێشە نە تەنها ئەنجامدانی تاوانەکەیە، بەڵکوو قەبارەی دانپێدان و سنووری دەسەڵاتی دادگا نێودەوڵەتییەکانە. زۆربەی ئەم کەیسانە بە شێوەیەکی سیاسی و پارلەمانی ناسراون، بەڵام بڕیاری کۆتایی یاسایی لە هەموو کەیساندا هێشتا تەواو نەبووە.

---

هاوبەشە بنەماییەکان

• دروستکردنی دوژمنی ناوخۆ
• جیاکاریی یاسایی
• پرۆپاگەندا و نۆرمالکردنی قین
• میلیتاریزەکردنی دامەزراوەکان
• کوشتنی بەکۆمەڵ و توندوتیژیی سیستەماتیک
• ئینکار دوای تاوان

---

کۆتایی

جینۆساید نە ڕووداوێکی ڕێکەوتییە و نە ناچارە؛ بەڵکوو ئەنجامی سیستەمێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژیکیە کە بەرپرسیارێتی لێ ون دەبێت. مستەندکردنی بەراوردی نە تەنها پاراستنی یادەوەری مێژووییە، بەڵکوو ئامرازێکی گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوە.

پاراستنی بڕیارە یاساییەکان، شایەتیی قوربانیان و بەڵگەی فۆرێنسیک، بنەمای هەوڵە جیهانییەکانن بۆ دادپەروەری و یادەوەری.

سەرچاوەکان

(سەرچاوەی زانستی، یاسایی و ئەرشیفی)

Akayesu Case (Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu), ICTR-96-4-T، دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکانی ڕواندا، بڕیاری ٢ی ئەیلوولی ١٩٩٨.

Al-Bashir Case (Prosecutor v. Omar Hassan Ahmad Al-Bashir), ICC-02/05-01/09، دیوانی تاوانە نێودەوڵەتییەکان، بڕیارەکانی دەستگیرکردن ٢٠٠٩–٢٠١٠.

باسیونی، محەمەد شەریف. تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی لە یاسای تاوانی نێودەوڵەتی. لاهای: Kluwer Law International، ١٩٩٩.

دادریان، ڤاهاکن ن. مێژووی جینۆسایدی ئەرمەنەکان. Providence: Berghahn Books، ١٩٩٥.

Hilberg، Raul. لەناوبردنی جولەکەکانی ئەورووپا. نیویۆرک: Holmes & Meier، ١٩٨٥.

Human Rights Watch. جینۆساید لە عێراق: هەڵمەتی ئەنفال لە دژی کورد. نیویۆرک: HRW، ١٩٩٣.

دادگای دادپەروەری نێودەوڵەتی (ICJ). داواکاری جێبەجێکردنی پەیماننامەی ڕێگریکردن و سزا دان بە جینۆساید (بۆسنە و هێرزەگۆڤینا دژ بە سێربیا و مۆنتینیگڕۆ). بڕیاری ٢٦ی شوبات ٢٠٠٧.

دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان بۆ یوگۆسلاڤیای پێشوو (ICTY). Prosecutor v. Radislav Krstić. بڕیار، ٢٠٠١.

دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی ئەنفال. بەغدا، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧.

دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی بارزانییەکان. بەغدا، ٢٠١١.

دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی کوردانی فەیلی. بەغدا، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١.

دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی کیمیابارانی هەڵەبجە. بەغدا، ٢٠١٠.

Kiernan، Ben. خوێن و خاک: مێژوویەکی جیهانی بۆ جینۆساید و قڕکردن. نیوهیڤن: Yale University Press، ٢٠٠٧.

Lemkin، Raphael. یاسای ئاکس لە ئەورووپای داگیرکراو. واشنگتن دی سی: Carnegie Endowment، ١٩٤٤.

Mann، Michael. ڕووی تاریکی دیموکراسی: ڕوونکردنەوەی پاکتاوکردنی نەتەوەیی. Cambridge University Press، ٢٠٠٥.

Power، Samantha. کێشەیەک لە دۆزەخەوە: ئەمریکا و سەردەمی جینۆساید. نیویۆرک: Basic Books، ٢٠٠٢.

Schabas، William A. جینۆساید لە یاسای نێودەوڵەتی: تاوانی تاوانەکان. Cambridge University Press، ٢٠٠٩.

نەتەوە یەکگرتووەکان. پەیماننامەی ڕێگریکردن و سزا دان بە تاوانی جینۆساید. ٩ی کانونی یەکەمی ١٩٤٨.

کۆمسیۆنی سەربەخۆی نێودەوڵەتی بۆ سووریا. “هاتوون بۆ لەناوبردن”: تاوانەکانی داعش لە دژی ئێزیدییەکان. ٢٠١٦.

OHCHR. هەڵسەنگاندنی نیگەرانییەکانی مافی مرۆڤ لە ناوچەی شینجیانگ. ٢٠٢٢.

Fact-Finding Mission on Myanmar. ڕاپۆرتی کۆمسیۆنی سەربەخۆ بۆ میانمار. ٢٠١٨.

UNITAD. ڕاپۆرتەکان دەربارەی تاوانەکانی داعش لە دژی ئێزیدییەکان. ٢٠١٨–٢٠٢٣.

ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان (KGNA). بڕیارە فەرمییەکان و بەڵگەنامە ئەرشیفییەکان سەبارەت بە کەیسە دانپێدانراوەکانی جینۆسایدی کورد. هەولێر.