تێڕوانینێکی بەراوردی بۆ جینۆسایدەکانی جیهان
چوارچێوەی مێژوویی و یاسایی
جینۆساید قورسترین شێوەی توندوتیژیی سیاسیی ڕێکخراوە لە مێژووی هاوچەرخی مرۆڤایەتی. بەپێی پەیماننامەی ساڵی ١٩٤٨ی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕێگریکردن و سزا دان بە تاوانی جینۆساید، ئەم تاوانە بریتییە لە کردەوەگەلێک کە بە مەبەستی لەناوبردنی تەواو یان بەشێک لە گرووپێکی نەتەوەیی، ئیتنیکی، ڕەگەزی یان ئایینی ئەنجام دەدرێن.
ئەزمونی مێژوویی نیشان دەدات جینۆساید ڕووداوێکی هەڵکەوتوو یان هەڵچوونی کاتیی قین نییە؛ بەڵکو پڕۆسەیەکی ڕێکخراو و قۆناغبەقۆناغە. ئەم پڕۆسەیە زۆرجار بە دوژمنسازی، جیاکاریی یاسایی، دەهۆمانیزەکردن، میلیتاریزەکردنی دامەزراوەکان و بەکارهێنانی توندوتیژیی سیستەماتیک دەست پێدەکات. دوای تاوانیش، زۆرجار ئینکار، دەستکاریی مێژوو، کەمکردنەوەی ژمارەی قوربانیان و بێسزایی بەدوادا دێت.
ئەم تێڕوانینە بەراوردییە پێشینەی مێژوویی، میکانیزمەکانی لەناوبردن، ژمارەی قوربانیان و دانپێدانانی یاسایی لە چەند نموونەی گرنگی سەدەی بیست و بیستویەک دەخاتەڕوو.
١. هۆلۆکۆست ١٩٤١–١٩٤٥
پێشینە:
هۆلۆکۆست جینۆسایدێکی ڕێکخراو بوو کە لەلایەن ڕژێمی نازی ئەڵمانیا و هاوپەیمانەکانیەوە، بە تایبەتی دژی جولەکەکان، ئەنجامدرا. هاوکات گرووپەکانی دیکەش، وەک ڕۆما، کەسانی خاوەن پێداویستیی تایبەت، هاوڕەگەزخوازان، کۆمۆنیستەکان و مخالفانی سیاسی، بوونە ئامانج.
میکانیزمەکان:
جیاکاریی یاسایی، گێتۆکان، دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ، کەمپەکانی کوشتن و کاری زۆرەملێ، و سیستەمێکی بۆرۆکراتیکی سڕینەوەی مرۆڤ.
ژمارەی قوربانیان:
نزیکەی ٦ ملیۆن جولەکە کوژران؛ هەروەها ملیۆنان قوربانیی دیکە لە گرووپەکانی دیکەدا هەبوون. مۆزەخانەی یادەوەری هۆلۆکۆستی ئەمریکا ژمارەی شەش ملیۆن جولەکەی کوژراو بە ژمارەی بنەڕەتی تۆمار دەکات.
دانپێدانانی یاسایی:
دادگای نورنبێرگ بنەمایەکی گرنگی یاسای تاوانە نێودەوڵەتییەکان دانا، و هۆلۆکۆست بووە یەکێک لە بنەما مێژووییەکانی پێناسەکردنی جینۆساید.
٢. جینۆسایدی ئەرمەنەکان ١٩١٥–١٩١٧
پێشینە:
جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە دەوڵەتی عوسمانی لە قۆناغی شەڕی جیهانیی یەکەمدا ڕوویدا. ئەرمەنەکان بە تۆمەتی نادڵسۆزی و هاوکاری لەگەڵ دوژمن، بوونە ئامانجی دەستگیرکردن، گواستنەوەی زۆرەملێ و کوشتنی بەرفراوان.
میکانیزمەکان:
دەستگیرکردنی سەرکردە و ڕووناکبیران، گواستنەوەی زۆرەملێ، ڕێپێوانی مەرگ، لەناوبردنی کۆمەڵگە و سڕینەوەی بنەماکانی ژیانی ئەرمەنییەکان.
ژمارەی قوربانیان:
ژمارەکان جیاوازن. مۆزەخانەی یادەوەری هۆلۆکۆستی ئەمریکا ئاماژە دەکات کە بەلایەنی کەمەوە ٦٦٤ هەزار و بە ئەگەری زۆر تا ١.٢ ملیۆن ئەرمەنی مردن؛ هەندێک سەرچاوە و بڵاوبوونەوەی فەرمی/یادەوەری ژمارەی ١.٥ ملیۆنیش بەکاردەهێنن.
بارودۆخی یاسایی:
لە لایەن زۆرێک دەوڵەت و پەرلەمانەوە وەک جینۆساید ناسراوە، بەڵام تورکیا هێشتا بە فەرمی دانپێدانان ناکات.
٣. کۆمەڵکوژی نانکینگ ١٩٣٧–١٩٣٨
پێشینە:
کۆمەڵکوژی نانکینگ دوای داگیرکردنی شاری نانکینگ لەلایەن سوپای ئیمپراتۆری ژاپۆن لە شەڕی چین و ژاپۆن ڕوویدا. ئەم ڕووداوە زۆرجار لە چوارچێوەی تاوانی شەڕ و تاوان دژی مرۆڤایەتی باس دەکرێت.
میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵی هاووڵاتیان و سەربازانی دەستگیرکراو، دەستدرێژیی بەرفراوان، توندوتیژی دژی خەڵکی مەدەنی، و وێرانکاریی شار.
ژمارەی قوربانیان:
ژمارەکان زۆر جیاوازن. زۆربەی خەملاندنەکان لە نێوان ١٠٠ هەزار تا زیاتر لە ٣٠٠ هەزار قوربانی دەگۆڕێن؛ بریتانیکا ئەم بازنەیە وەک ژمارەی باو دەخاتەڕوو. لە چین، ژمارەی ٣٠٠ هەزار قوربانی وەک ژمارەی فەرمی و یادەوەری بەکاردەهێنرێت.
دانپێدانانی یاسایی:
تاوانەکانی نانکینگ لە دوای شەڕی جیهانیی دووەم لە دادگای تۆکیۆدا هەڵسەنگێنران.
٤. جینۆسایدی کەمبۆدیا ١٩٧٥–١٩٧٩
پێشینە:
ڕژێمی خمیر ڕوژ بە سەرۆکایەتی پۆل پۆت هەوڵی گۆڕینی توندی کۆمەڵگەی کەمبۆدیا دا. شارنشینان، ڕووناکبیران، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان، و هەر کەسێک کە وەک دوژمنی شۆڕش ناسرا، بوونە ئامانج.
میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، کاری زۆرەملێ، برسێتی، نەخۆشی، زیندانە سیاسییەکان و توندوتیژیی سیستەماتیک.
ژمارەی قوربانیان:
ژمارەی قوربانیان بە شێوەی گشتی لە نێوان ١.٥ تا ٢ ملیۆن کەس خەملێنراوە، کە بەشێکی گەورەی دانیشتووانی ئەو کاتی کەمبۆدیا بوو.
دانپێدانانی یاسایی:
ژوورە تایبەتییەکان لە دادگاکانی کەمبۆدیا، بە هاوکاری نەتەوە یەکگرتووەکان، بۆ دادگاییکردنی تاوانەکانی خمیر ڕوژ دامەزرابوون.
٥. جینۆسایدی ڕواندا ١٩٩٤
پێشینە:
لە ڕواندا، دوای تیرۆرکردنی سەرۆکی وڵات، توتسییەکان و هوتۆی میانڕەو بوونە ئامانجی کوشتنی بەرفراوان. ڕاگەیاندن، زمانی دوژمنسازی و تۆڕە سیاسییەکان ڕۆڵی گرنگیان لە هاندانی تاوانەکاندا هەبوو.
میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵی خەڵکی مەدەنی لە ماوەی نزیکەی ١٠٠ ڕۆژ، هاندانی ڕاگەیاندنی ڕادیکاڵ، و بەکارهێنانی توندوتیژیی جەستەیی و کۆمەڵایەتی وەک ئامرازی شکاندنی کۆمەڵگە.
ژمارەی قوربانیان:
نزیکەی ٨٠٠ هەزار کەس، بە تایبەتی توتسییەکان و هوتۆی میانڕەو، کوژران. نەتەوە یەکگرتووەکان ئەم ژمارەیە وەک خەملاندنی باو بەکاردەهێنێت.
دانپێدانانی یاسایی:
دادگای نێودەوڵەتی تاوانەکانی ڕواندا، ICTR، دامەزرا و چەندین بەرپرسی باڵا لەسەر جینۆساید و تاوان دژی مرۆڤایەتی دادگایی کران.
٦. جینۆسایدی بۆسنە ١٩٩٢–١٩٩٥
پێشینە:
لە ماوەی شەڕی بۆسنە، پاکتاوی نەتەوەیی دژی بۆسنییە موسڵمانەکان و کۆمەڵگەکانی دیکە ئەنجامدرا. سەرێبرینیتسا بووە دیارترین کەیس کە لە دادگای نێودەوڵەتیدا وەک جینۆساید ناسرا.
میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، ئاوارەکردنی زۆرەملێ، گرتن، توندوتیژیی سیستەماتیک و پاکتاوی نەتەوەیی.
ژمارەی قوربانیان:
لە سەرێبرینیتسا، زیاتر لە ٨ هەزار پیاو و کوڕی بۆسنیی موسڵمان کوژران. کۆی قوربانیانی شەڕی بۆسنە زۆر بەرزترە، بەڵام دانپێدانانی یاساییی جینۆساید بە تایبەتی لەسەر کەیسی سەرێبرینیتسا جێگیر بووە.
دانپێدانانی یاسایی:
دادگای تاوانەکانی یوگۆسلاڤیای پێشوو، ICTY، و دادگای نێودەوڵەتی دادگستری، ICJ، سەرێبرینیتسایان وەک جینۆساید ناساند.
دەرئەنجامی کورت
لە هەموو ئەم کەیسانەدا، چەند هاوبەشی سەرەکی دەبینرێت: دوژمنسازی، جیاکردنەوەی گرووپی ئامانجکراو، بەکارهێنانی دەزگا و هێزی ڕێکخراو، کوشتنی بەکۆمەڵ، ئاوارەکردن، و دواتر ئینکار یان کەمکردنەوەی تاوان. جیاوازییەکانیش لە شێوازی جێبەجێکردن، ئاستی دانپێدانانی یاسایی و شێوازی یادەوەریی نەتەوەیی و نێودەوڵەتی دایە.
٧. جینۆساید لە کوردستانی باشوور
کەیسەکانی جینۆساید کورد بە بڕیاری فەرمیی لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق (2007–2011) کە لە دژی گەلی کورد لە لایەن دەوڵەتی عێراق لە سەردەمی ڕژێمی بەعس (1968–2003) جێبەجێ کرا:
جینۆسایدی ئەنفال (1987–1988)
پێشینە:
لە ماوەی ڕژێمی بەعس لە ژێر سەرکردایەتی سەدام حوسێن، حکومەتی عێراق ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال دەستپێکرد بە مەبەستی قڕکردن و لەناوبردنی دانیشتووانی کورد.
وردەکاری:
زیاتر لە 182,000 کەس لە ماوەی کارزاری ئەنفالدا بوون بە قوربانیی بێسەروشوێنکردن و کوشتن. نزیکەی 4,500 گوند بە تەواوی وێران و سووتێنراون. هەزاران هاوڵاتی مەدەنی بە زۆر ڕەوانەی کەمپە گرتن و کەمپەکانی کۆنسانترەیشن کران. چارەنووسی ژمارەیەکی زۆر لە قوربانیانی ئەنفال هێشتا نادیارە و پاشماوەکانیان لە ناو گۆرەبەکۆمەڵەکان دۆزرابوونەوە.
ڕەوشی یاسایی:
دۆسیەی ئەنفال لە 21ی ئابی 2006 لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرایەوە. دوای 61 دانیشتنی دادگا، لە 24ی حوزەیرانی 2007 بڕیاری دادگا دەرچوو: «شاڵاوەکانی ئەنفال بە تاوانی جینۆساید و تاوانی دژە مرۆڤایەتی» پەسند کرا.
جینۆسایدی بارزانییەکان (1983)
لە جینۆسایدی بارزانییەکان نزیکەی 8,000 پیاو و کوڕی بارزانی دەستبەسەر و بێسەروشوێنکران. ژن و منداڵەکانیان لە ئۆردوگا زۆرەملێکاندا دەستبەسەر کران و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی توند بوون. گوند و ماڵەکانیان تاڵان و وێران کران.
دۆسیەی جینۆسایدی بارزانی لە ساڵی 2010 ئاراستەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا، و لە ساڵی 2011 دادگا بریاریدا « گرتن و کوشتنی بە کۆمەڵی بارزانییەکان لە ساڵی ١٩٨٣ جینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی» بووە.
جینۆسایدی کوردی پاڵەیی/ فەیلی (1980)
لە جینۆسایدی کوردە فەیلییەکاندا، نزیکەی 23,000 گەنجی تەمەن 18 تا 28 ساڵ لە سێدارە دران یان بە زۆر نێردران بۆ ناو کێڵگەکانی مین لە کاتی شەڕی ئێران–عێراق، هەروەها تاقیکردنەوەی چەکی کیمیایی لە سەر بەندکراوەکان، ئەوانەی تسفیرکران دڕندانەترین مامەڵەیان بەرامبەر کرا. تاکو ئێستا چارەنووسییان دیار نیە و بێسەروشوێن
بە پێی بەڵگە و ئامارە بەردەستەکان، نزیکەی 750,000 کوردی فەیلی بە زۆر تسفیرکران، ئاوارە و دەربەدەرکران و ناسنامە و هاوڵاتیبوونی عێراقیان لێسەندرا.
دۆسیەی جینۆسایدی فەیلییەکان لە 21ی کانوونی یەکەمی 2008، دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، ئاراستەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا. لە 29ی تشرینی دووەمی 2011، دادگا بڕیارێکی فەرمی دەردا و ئەم تاوانانەی وەک جینۆساید ناساند.
جینۆسایدی هەڵەبجە (1988)
لە 16ی ئاداری 1988، شاری هەڵەبجە روبەروی هێرشێکی فراوانی کیمیایی بوو لەلایەن حکومەتی عێراقەوە. جۆرەها مادەی کیمیایی بەکارهێنران، لەوانە: خەردەل، سیانید، سارین، تابون و VX. شارەکە بە شێوەیەکی فراوان وێران کرا.
هێرشی کیمیایی بووە هۆی کوژرانی نزیکەی 5,000 هاوڵاتی مەدەنی و برینداربوونی زیاتر لە 10,000 کەس، هەروەها ئاوارەبوونی هەزاران خەڵکی ناوچەکە و کاریگەرییە درێژخایەنەکانی تەندروستی لە سەر برینداریان و ژینگەی و ئیکۆ سیستەمی ناوچەکە بەگشتی و بەتایبەتی بۆ ناوەندی هەڵەبجە.
کەیسی هەڵەبجە لە ساڵی 2007 ئاراستەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا و لە ساڵی 2010 دادگا بە فەرمی بڕیاریدا کە « هێرشی کیمیایی بۆ سەر هەڵەبجە جینۆساید» بووە.
بڕیارە فەرمییەکان لە ئەرشیفی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق و هەروەها لە ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان (KGNA) پارێزراون.
٨. کۆمەڵکوژی لە کوردستانی باکوور
کۆمەڵکوژی دەرسیم (1937–1938)
کۆمەڵکوژی دەرسیم یەکێکە لە گەورەترین تاوانەکانی جینۆساید دژی کوردان لە سەدەی بیستەم، کە لەلایەن دەوڵەتی تورکیا ئەنجامدرا لە ناوچەی دەرسیم (تونجەلی ئێستا) لە ساڵانی 1937–1938.
شوێن
دەرسیم (Tunceli ئێستا)
ڕۆژهەڵاتی باکووری کوردستان
ناوچەی شاخاوی و کوردنشین
هۆکارەکانی کۆمەڵکوژی:
سیاسەتی بە تورک کردن
سەرکوتی ناسنامەی کوردی
ڕێگری لە خودموختاری ناوچەکە
یاسای تایبەتی دەرسیم (1935)
دەستپێکی هێرش
1937
سوپای تورکیا هێرشێکی فراوانی دەست پێکرد:
بۆردومانی ئاسمانی
سووتاندنی گوندەکان
کوشتنی خەڵکی مەدەنی
1938
هێرشەکان فراوانتر بوون:
گوندەکان بە تەواوی وێران کران
خەڵکی زۆر کوژران
ژن و منداڵیش لە نێوان قوربانیاندا بوون
دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر ژنان و کچان
ژمارەی قوربانیان
سەرچاوەکان جیاوازن:
70,000 قوربانی (توێژینەوەی کوردی و نێودەوڵەتی)
13,000 قوربانی (سەرچاوە فەرمی تورکیا)
هەزاران کەس راگواسترابوون
زۆر منداڵ لە خێزانەکان جیاکران
تایبەتمەندییەکانی تاوانەکە
بۆردومانی ئاسمانی
کوشتنی ژن و منداڵ
سووتاندنی گوندەکان
راگواستن بە زۆر
دابەشکردنی منداڵان بەسەر خێزانی تورک
گرنگترین ڕووداو
کۆمەڵکوژی غاری زێلان و دەرسیم:
خەڵکیان خستە ناو ئەشکەوت
بۆردومان و گاز بەکار هێنرا
سەدان کەس کوژران
ئەنجام
وێرانبوونی سەدان گوند
کوشتاری هەزاران کورد
گۆڕینی ناوی دەرسیم بۆ “تونجەلی”
راگواستنی خەڵکی ناوچەکە
دانپێنان
ساڵی 2011
سەرۆک وەزیرانی تورکیا رەجەپ تەیب ئەردۆغان دانیشت و وتی:
“دەرسیم یەکێک بوو لە دڕندانەترین تاوانەکانی مێژووی تورکیا”
گرنگی کۆمەڵکوژی دەرسیم
کۆمەڵکوژی دەرسیم:
یەکێکە لە یەکەم جینۆسایدی کورد
٩. کۆمەڵکوژی رۆژهەڵاتی کوردستان(1979-1987)
لە 18ی ئەگۆست 1979 لە دوای راگەیاندنی حوکمی جیهادی خومەینی رابەری گشتی کۆماری ئیسلامی ئێران لە دژی رۆژهەڵاتی کوردستان ئاوا هاتووە “اختیار ۸ مادهای امام در مورد نیروهای مسلح و سرکوب کردستان” →« هەڵبژاردەی خومەینی بۆ هێزەکان بۆ سەرکوتی کوردستان» گرتن و کۆمەڵکوژی لە شیوەی بەرفراوان دەستی پێکرد.
لە ساڵی 1979، دوای شۆڕشی ئێران و کۆتایی هاتنی ڕژێمی پاشایەتی، کۆماری ئیسلامی ئێران دەستی بە سیاسەتی سەرکوت و جینۆسایدی خەڵکی کوردستان، لە چوارچێوەی سیاسەتە دژە نەتەوەیی هێزەکانی ڕژێم هەزاران کەسیان دەستبەسەر کرد، کە زۆربەیان لە ژێر ئەشکەنجە کوژران یان بە فەرمان لە سێدارەدران یان گولەباران کران.
ئەو گوندانە، ناوچە و شارانەی بوونە ئامانجی جینۆسایدی کۆماری ئیسلامیی ئێران بریتین لە:
سنە: لە ١٨ی ئاداری ١٩٧٩، دوو ڕۆژ پێش نەورۆز و تەنها ٣٥ ڕۆژ دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران، هێزەکانی ڕژێم لە وشکانی و ئاسمانەوە هێرشیان کردە سەر سنە، کە لە ئەنجامدا سەدان هاووڵاتی مەدەنی گیانیان لەدەست دا. عەبدوڵڵا حەسەنزادە ژمارەی قوربانیان بە ٤٥٠ کەس ناو دەبات، لە کاتێکدا غەنی بلووریان ئاماژە بە ٢٣٠٠ قوربانی دەکات.
سنە: لە ١٩ی ئاداری ١٩٧٩، دوای دەرکردنی فەتوای جیهاد لەلایەن خومەینییەوە، هێزەکانی ڕژێم چەندین جار لە ئاسمان و وشکانییەوە هێرشیان کردە سەر ئەم شارە، کە لە ئەنجامدا ٦٠٠ کەس کوژران.
گوندی قارنێ: ئەم گوندە سەر بە شاری نەغەدەیە. لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٧٩، لە شاری نەغەدەدا ٦٨ کەس لەلایەن هێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە کوژران، کە ناوی ٦٠ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە. کاتێک مەلای ئاینیی ئەو گوندە، مەلا مەحمود بەهتەرزادە، قورئانێکی هەڵگرت و چوو بۆ قسەکردن لەگەڵ هێزەکانی ڕژێم، ئەوان هیچ بەزەییەکیان پێدا نەهات؛ قورئانەکەیان سووتاند و بە شێوەیەکی دڕندانە سەریان بڕی. لە نێو قوربانییەکاندا ژمارەیەک منداڵی تەمەن ٦ تا ١٠ ساڵیش هەبوون.
مەهاباد: ڕژێمی ئێران لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٨٣ زیاتر لە ٥٩ گەنجی لە مەهاباد بە هەڵواسین کوشت؛ هەندێک لەوانە تەمەنیان کەمتر لە ١٨ ساڵ بوو.
لەو ساڵانەدا، کە ڕژێم بە شێوەیەکی دڕندانە خەریکی جینۆسایدی خەڵکی کورد بوو، جگە لە هێرش بۆ سەر 11 شارەکانی کوردستان، 64 گوند وێران کران یان سووتێنران.
شارەکان:
سنە (Sanandaj)
نەغەدە (Naqadeh)
ورمێ / ئورمیه (Urmia)
مەهاباد (Mahabad)
شنۆ (Oshnavieh / Shino)
پیرانشار (Piranshahr)
بۆکان (Bukan)
خۆی (Khoy)
ماکو (Maku)
سەقز (Saqqez)
مریوان (Marivan)
ئەم شارانە:
بۆردومان کران
دواتر خەڵک یان لە سێدارە دران یان گولەباران کران.
دەستبەسەر کردنی بەکۆمەڵ ڕوویدا (وەک مەهاباد 1983)
شار و گوندەکانی جینۆسایدی 64 گوندی ڕۆژهەڵاتی کوردستان
قەڵاتان: گوندێکە لە نزیک شاری نەغەدە، و لە ٢٦ی ئاداری ١٩٨٠ زیاتر لە ١٢ کەس لێرەدا کۆمەڵکوژ کران.
بەیزاوێ: لە نزیک نەغەدەیە، و لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٨١، نۆ کەس کوژران.
باپیرئاوا: لە نزیک نەغەدەیە، و لە ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨١، نۆ کەس کوژران.
دیلانچەرخ، هەڵبێ، کۆیکان، کارێزەی شکاکان، یۆنسلیان: ئەمانە لە نزیک نەغەدەدان. لە ١٤ی ئاداری ١٩٨٣، چل کەس کوژران، بەڵام تەنها ناسنامەی ٢٣ کەسیان دیاری کراوە.
خەلیفان و گۆڕخانە: لە نزیک نەغەدەدان، و لە ٢٥ی ئاداری ١٩٨٣، هەشت کەس لەم گوندانەدا کوژران.
چەقەڵ مستەفا: لە نزیک نەغەدەیە، و لە ٢٥ی ئاداری ١٩٨٣، شازدە کەس کوژران. تەنها ناوی ١٣ کەس لەوانەمان لەبەردەستدایە.
کانی ئەرد: لە نزیک نەغەدەیە، و لە ساڵی ١٩٨٤ یەک کەس کوژرا.
سیناوا: لە نزیک ورمێیە، و لە ١٨ی ئاداری ١٩٨٥، نۆ کەس کوژران.
گەچە: لە نزیک ورمێیە، و لە ٢٣ی ئاداری ١٩٨٣، سێزدە کەس کوژران کە ناوی هەموویان پشتڕاست کراوەتەوە.
هێزەکانی ڕژێم هەروەها ٣٥ کەسی دیکەیان دەستگیر کرد و لە زینداندا بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە ئەشکەنجەیان دان. یەکێک لە زیندانییەکان، شاکور ئەحمەدی، برای ئیبراهیم ئەحمەدی کە پێشتر شەهید کرابوو، لە ژێر ئەشکەنجەی تونددا شێت بوو و هۆشی لەدەست دا. جگە لەوەش، لە کاتی بۆردومانی ئاسمانی، ژنێک بە ناوی ڕەحیمە ڕۆحانی کوژرا و چەند کەسی دیکەش بریندار بوون.
پیرانژ: لە نزیک ورمێیە، و لە ٢٧ی ئاداری ١٩٨٣، حەڤدە کەس کوژران.
میرئاوا: لە نزیک ناوچەی سۆمای شاری ورمێیە. لە ٢ی نیسانی ١٩٨٣، یازدە کەس کوژران، کە شەش منداڵیان تێدا بوو. ئەو منداڵانە کاتێک کوژران کە لەگەڵ دایکەکانیان بوون. لە نێو کوژراوەکاندا ژنێک هەبوو بە ناوی ڕافیە، کچی شاکر، کە تەمەنی ٧٠ ساڵ بوو. هەروەها ژنێک بە ناوی مەریەم مستەفازادەش لە نێو ئەو منداڵانەدا هەبوو. ژنێک بە ناوی حەنیفە خەدری لەگەڵ منداڵەکەی کوژرا، و ژنێکی دیکە بە ناوی فەریدە مەحەمەدی لەگەڵ دوو منداڵەکەی کوژرا.
گوندی “کوورە ژووروو”: لە نزیک ناوچەی ئەنزەلی لە ورمێیە، و لە ١٣ی نیسانی ١٩٨٣، پێنج کەس کوژران.
گوندی “کوورە خواروو”: ئەم گوندەش لە نزیک ناوچەی ئەنزەلی لە ورمێیە، و لە ١٣ی نیسانی ١٩٨٣، دە کەس کوژران. لە نێویاندا چوار کەس لە گوندی هەمامە بوون، کەسێکی دیکە لە گوندی مەمەکان و کەسێکی دیکەش لە گوندی مینگۆل بوو.
قۆجخ: لە نزیک ناوچەی ئەنزەلی لە ورمێیە. لە ١٩ی ئابی ١٩٨٣، دوو ژن بە ناوەکانی نازە ئەحمەدی و گوڵە ئەحمەد کوژران.
کارێز: لە نزیک ئەنزەلی لە ورمێیە. سێ کەس لە ماوەی سێ ساڵدا، واتە لە ساڵەکانی ١٩٨٣، ١٩٨٤ و ١٩٩١، کوژران.
ڕوڵا: لە نزیک ورمێیە، و لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، حەوت کەس کوژران؛ ناوی شەش کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە.
گۆڵانک: لە ناوچەی ئەنزەلی، نزیک ورمێیە، و لە ساڵی ١٩٨٣، هەشت کەس کوژران.
ئینەرقاش و ووسوکند: ئەم گوندانە لە نزیک مەهابادن، و لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠، پەنجا و سێ کەس کوژران. ناوی سی و پێنج کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە. هێزە بەسیجییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەم هێرشەیان بە سەرکردایەتی کەسێک بە ناوی مەعبودی ئەنجام دا.
قەرەگۆڵ: لە نزیک مەهابادە، و لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣، هەژدە کەس کوژران. هەندێکیان تەمەنیان ٧٠ ساڵ یان زیاتر بوو.
سەوزی: لە نزیک مەهابادە، و لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣، نۆ کەس لەوێ کوژران.
مەهاباد: ڕژێمی ئێران لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٨٣ زیاتر لە ٥٩ گەنجی لە مەهاباد بە هەڵواسین کوشت؛ هەندێک لەوانە تەمەنیان کەمتر لە ١٨ ساڵ بوو.
دەمە سوور، جەفرئاوا، مەرژانئاوا: ئەم گوندانە لە نزیک مەهابادن، و لە ٣ی ئاداری ١٩٨٣ ژمارەیەکی زۆر کەس لەم گوندانەدا کوژران، بەڵام تەنها ناوی ٩ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە.
جەفرئاوا: لە نزیک مەهابادە، و لە ١٦ی ئاداری ١٩٨٣ دوو کەس لێرەدا کوژران.
سۆفیا: لە نزیک شاری شنۆیە، و لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠، ١٢ کەس لێرەدا کوژران. لە نێویاندا ٧ کەس تەمەنیان زیاتر لە ٥٠ ساڵ بوو. جگە لەوەش، تاوانباران لەم هێرشەدا بیست کەسی دیکەشیان بریندار کرد.
جبرائیل ئاوا، گوندەوێڵە، دوئاوا: هەموویان لە نزیک شاری شنۆن، و لە ١٤ی ئەیلوولی ١٩٨٣، شەش کەس لەم گوندانەدا کوژران.
ناوچەکانی کۆتۆل و حەبەش: ئەم ناوچانە لە نزیک شاری خۆین، و لە ٩ی نیسانی ١٩٧٩، بیست کەس لەو ناوچانەدا کوژران.
یارمق: ئەم گوندە لە نزیک ماکۆیە. پیاوێک بە ناوی ئیسماعیل ڕەمینی، کوڕی محەمەد، لە ٤ی ئایاری ١٩٨١ کوژرا. دوو پیاوی دیکەش لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨١ کوژران. ئیبراهیم هەمەتی، کوڕی عەلی، قوربانییەکی دیکە بوو کە لە ساڵی ١٩٨٣ کوژرا.
خەرمان: لە نزیک ماکۆیە، و لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٨١، کەسێک کوژرا.
تیمکا: لە نزیک ماکۆیە، و لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨١، کەسێک کوژرا.
نیار: لە نزیک شاری سنەیە، و لە ٢٨ی ئایاری ١٩٨٣، کەسێک کوژرا.
کارگەی خشتەکەریی ساروقامیش: ناوچەیەکە لە نزیک بۆکان، و لە ١٣ی ئەیلوولی ١٩٨١، ١٨ کەس لەوێ کوژران کە ناوی ١٣ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە.
نەبیکەندی: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٠ هێزەکانی ڕژێم ٩ کەسیان لەم ناوچەیەدا کوشت.
ئەحمەدئاوا خواروو: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٠، شەش کەس کوژران کە یەکێکیان تەمەنی ١١ ساڵ بوو.
شێرمەرد: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٠، دوو کەس کوژران.
قزقاپان: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٠، کەسێک کوژرا.
ئاغدەڕای ناوەڕاستی: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٠، کەسێک لێرەدا کوژرا.
حەسەن ئاوا: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٠، کەسێک کوژرا.
حەسەن لاوان: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٠، دوو پیاو کە باوک و کوڕ بوون، کوژران.
یارعەزیز و چراختەپە: لە نزیک هەوشارەدان، و لە ساڵی ١٩٨٠، چوار ژن کوژران.
مەینبلاغ: لە نزیک هەوشارە، و لە شەوی ٣ی ئەیلوولی ١٩٨١، هێزەکانی ڕژێم ١١ کەسیان دەستگیر کرد و دواتر لە سێدارەیان دان.
گوێئاغاج: لە نزیک هەوشارە، و هێزەکانی ڕژێمی ئێران لە ساڵی ١٩٨١ پێنج کەسیان لێرەدا کوشت.
قزقۆپی: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨١، دوو کەس لێرەدا کوژران.
خاتوون ئاوا: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨١، کەسێک لێرەدا کوژرا.
داشکەستان: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨١، سێ کەس کوژران.
دوومەسکانی: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨١، سێ کەس کوژران.
ئاغەجەری: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٢، پیرەمێردێک لەگەڵ هاوسەرەکەی لێرەدا کوژران. ئەوان پێیان وابوو چونکە پیرن، هێزەکان نایانکوژن، بۆیە لە گوندەکە هەڵنەهاتبوون؛ بەڵام بەداخەوە، هێزە چەکدارە دڕندەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بە شێوەیەکی توندوتیژ کوشتیانن.
سەینجوت: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٢، چوار کەس کوژران.
قۆزڵوو: لە نزیک هەوشارە، و لە ساڵی ١٩٨٢، دوو کەس لێرەدا کوژران. ژمارەیەکی زۆر کەسی دیکەش دەستگیر کران، کە دواتر دوو کەس لەوانە لە سێدارە دران.
بەم شێوەیە جینۆسایدی فراوان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (1979–1987) جێبەجێ کرا، ئەم تاوانە لەلایەن هێزەکانی کۆماری ئیسلامی و هێزە خۆجێییەکان ئەنجامدرا.
هەرچەندە ئەم کارەساتە لەو کاتەدا بە شێوەیەکی سنووردار لە مێدیا جیهانیەکان باس کرا، بەڵام لە میدیا ناوخۆییەکانی بە شێوەی بەربڵاو باس کرا، تاکو ئێستا نە لە ئاستی سیاسی و نە لە ئاستی یاسایی توێژینەوەیەکی سەربەخۆ و بەرچاو لەسەر نەکراوە. ژمارەی قوربانیانی
دەرئەنجام
جینۆساید و کۆمەڵکوژی لە سەدەی بیست لە باشوور، باکوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان
تێڕوانینی بەراوردی بۆ ئەزمونی کورد لە سەدەی بیست نیشان دەدات کە جینۆساید، کۆمەڵکوژی، پاکتاوی نەتەوەیی، گواستنەوەی زۆرەملێ، و سڕینەوەی کلتووری تەنها ڕووداوەکانی جیاواز و هەڵکەوت نەبوون؛ بەڵکو بەشێک بوون لە سیاسەتێکی بەردەوامی دەوڵەتەکانی ناوچە بۆ کۆنترۆڵکردن، لاوازکردن، و لەهەندێک قۆناغدا لەناوبردنی بەشێک لە گەلی کورد.
لە باشووری کوردستان، سیاسەتی ڕژێمی بەعس لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ تا ٢٠٠٣ گەیشتە ئاستی جینۆسایدی فەرمی و دادوەری. جینۆسایدی ئەنفال، کیمیابارانی هەڵەبجە، جینۆسایدی بارزانییەکان، و جینۆسایدی کوردانی فەیلی نموونەی ڕوونی ئەو سیاسەتەن کە تێیدا دەوڵەت بە ئامرازەکانی سوپا، ئاسایش، بەڵگەنامەی فەرمی، گواستنەوەی زۆرەملێ، گۆڕی بەکۆمەڵ، لەناوبردنی گوندەکان و کۆمەڵکوژیی مەدەنییان، هەوڵی لەناوبردنی بەشێکی دیاریکراوی کوردانی دا. ئەم تاوانانە لە ڕووی یاساییەوە لە عێراقدا بە جینۆساید ناسراون و دۆسییەکە هەڵگری بەڵگەی فەرمی و دادوەرییە.
لە باکووری کوردستان، بە تایبەتی لە ڕووداوەکانی دێرسیم ١٩٣٧–١٩٣٨، سیاسەتی دەوڵەتی تورکیا لە شێوەی سەرکوتی سەربازی، گواستنەوەی زۆرەملێ، لەناوبردنی کۆمەڵایەتی و هەوڵی تێکدانی ناسنامەی کوردی و عەلەوی خۆی نیشان دا. ئەم کەیسە، هەرچەندە لە ئاستی نێودەوڵەتی و دادگایی بە شێوەی فەرمی وەک جینۆساید یەکلا نەکراوەتەوە، بەڵام لە ڕووی مێژوویی، سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە نیشانەی زۆری لە پاکتاوی نەتەوەیی، کۆمەڵکوژی و سڕینەوەی ناسنامەیی تێدایە. دێرسیم نموونەیەکی گرنگە بۆ ئەوەی چۆن دەوڵەت دەتوانێت بە ناوی “سەرکوتی یاخیبوون” یان “دامەزراندنی دەسەڵاتی ناوەندی”، کۆمەڵگەیەکی نەتەوەیی و ئایینی بکاتە ئامانجی توندوتیژیی سیستەماتیک.
لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، کۆماری ئیسلامیی ئێران سیاسەتی سەرکوت، میلیتاریزەکردن، دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ، ئێعدام، گولەباران، سووتاندن و وێرانکردنی گوندەکان جێبەجێ کرد. لە ماوەی ١٩٧٩ تا ١٩٨٧، بەپێی زانیارییە بەردەستەکان، بەلایەنی کەمەوە ١١ شار و ناوچە و ٦١ گوند و شوێن بوونە ئامانجی هێرش و کۆمەڵکوژی، و بەلایەنی کەمەوە ٥١٨ کەس شەهید بوون. قارنێ، قەڵاتان، ئینەرقاش، ووسوکند، مەهاباد، گەچە، میرئاوا، هەوشار و گوندەکانی دیکە نموونەی ئەو سیاسەتەن. ئەم دۆسییە هێشتا پێویستی بە بەڵگەکردنی زیاتر و ناساندنی یاسایی هەیە، بەڵام لە ڕووی مێژوویی و سیاسیەوە نیشانەی ڕوونی کۆمەڵکوژی و سەرکوتی سیستماتیکی دژی خەڵکی کوردی تێدایە.
بەراوردی ئەم سێ بەشەی کوردستان دەردەخات کە هەرچەندە سیاقی سیاسی و دەوڵەتی جیاواز بووە، بەڵام بنەما هاوبەشەکان زۆر نزیکن:
دوژمنسازی لە کورد، میلیتاریزەکردنی ناوچە، بەکارهێنانی هێزی دەوڵەت، سەرکوتی ناسنامەی نەتەوەیی، گواستنەوەی زۆرەملێ، کوشتنی بەکۆمەڵ، و دواتر ئینکار یان کەمکردنەوەی تاوان.
جیاوازیی سەرەکی لەوەدایە کە لە باشووری کوردستاندا بەڵگەی دادوەری و ناساندنی فەرمیی جینۆساید تا ئاستێکی گرنگ بەدەستهاتووە، بەڵام لە باکوور و ڕۆژهەڵاتدا تاوانەکان زیاتر لە ئاستی مێژوویی، سیاسی، شایەتحاڵی و ئەرشیڤی ماونەتەوە و هێشتا پێویستیان بە کارێکی یاسایی، نێودەوڵەتی و فۆرێنسیکی هەیە.
لە دەرئەنجامدا، سەدەی بیست بۆ گەلی کورد سەدەیەکی قورس بوو؛ سەدەیەک کە تێیدا گەلی کورد لە بەشە جیاوازەکانی کوردستان، بە شێوە و قەبارەی جیاواز، بووە ئامانجی سیاسەتی سەرکوت، کۆمەڵکوژی و لەهەندێک شوێندا جینۆساید. ئەم ڕاستییە پێویستە لە چوارچێوەیەکی زانستی، بەراوردی و یاسایی تۆمار بکرێت، چونکە پاراستنی یادەوەریی قوربانیان، تەنها کارێکی مێژوویی نییە؛ بەڵکو بنەمای دادپەروەری، ناساندنی ڕاستی و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاوانەکانە.
جینۆساید لە سەدەی بیست و یەک
لە سەدەی بیست و یەکدا، جینۆساید و تاوانە بەرفراوانەکان دژی گرووپە نەتەوەیی، ئایینی و ئیتنیکییەکان بە شێوەی نوێ بەردەوام بوون. جیاوازیی سەرەکیی ئەم قۆناغە ئەوەیە کە هەندێک کەیس زوو لە ئاستی سیاسی و پارلەمانی وەک جینۆساید ناسراون، بەڵام لە ئاستی دادگای نێودەوڵەتی، بڕیاری کۆتایی لە هەموو کەیسەکاندا هێشتا تەواو نەبووە.
١. دارفور، سودان ــ ٢٠٠٣ بە دواوە
پێشینە:
لە ساڵی ٢٠٠٣، شەڕ لە ناوچەی دارفوری سودان دەستی پێکرد. هێزە سەربە دەوڵەت و میلیشیای جەنجاوید بە شێوەیەکی بەرفراوان هێرشیان کردە سەر خەڵکی مەدەنی، بە تایبەتی گرووپەکانی فور، ماسالیت و زەغاوە.
میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، سووتاندنی گوندەکان، ئاوارەکردنی زۆرەملێ، دەستگیرکردن، تاڵان و توندوتیژیی سیستماتیک دژی خەڵکی مەدەنی.
ژمارەی قوربانیان:
ژمارەکان جیاوازن، بەڵام زۆر سەرچاوەی نێودەوڵەتی ئاماژە بە نزیکەی ٣٠٠ هەزار قوربانی و ملیۆنان ئاوارە دەکەن. ئەم ژمارەیە زۆرجار وەک خەملاندنی باو بۆ قەبارەی کارەساتەکە بەکاردەهێنرێت.
دانپێدانانی یاسایی:
دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان، ICC، دۆسییەی دارفوری لێکۆڵیوەتەوە و لەبارەی عومەر حەسەن ئەلبەشیر و چەند بەرپرسی دیکەدا تۆمەتی جینۆساید، تاوانی شەڕ و تاوان دژی مرۆڤایەتی هاتووە. ICC ڕوون دەکاتەوە کە لێکۆڵینەوەکانی دارفور پەیوەستن بە تۆمەتەکانی جینۆساید، تاوانی شەڕ و تاوان دژی مرۆڤایەتی لە دارفورەوە.
٢. جینۆسایدی ئێزیدییەکان ــ شنگال، ٢٠١٤
پێشینە:
لە مانگی ئابی ٢٠١٤، ڕێکخراوی داعش هێرشێکی سیستەماتیکی کردە سەر ناوچەی شنگال. ئێزیدییەکان وەک گرووپێکی ئایینی و ئیتنیکی بوونە ئامانجی ڕاستەوخۆی سیاسەتی لەناوبردن، ڕفاندن و گۆڕینی ناسنامەی ئایینی.
میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵی پیاوان، ڕفاندنی ژنان و منداڵان، کۆیلەکردن، گۆڕینی زۆرەملێی ئایینی، و وێرانکردنی شوێنەوارە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکانی ئێزیدییان.
ژمارەی قوربانیان:
ژمارەکان بە پێی سەرچاوەکان جیاوازن. بە شێوەی گشتی، هەزاران ئێزیدی کوژران یان ڕفێنران. سەرچاوەکانی پەیوەندیدار بە نەتەوە یەکگرتووەکان و IOM ئاماژە دەکەن کە داعش هەزاران ئێزیدی کوشت و هەزاران کەسی دیکەی بە کۆیلە برد؛ هەروەها تا ساڵانی دوای کۆمەڵکوژی، ژمارەیەکی زۆر لە ڕفێنراوان هێشتا نەدۆزرابوونەوە.
لە ڕۆژانی سەرەتای هێرش بۆ سەر ناوچەی شنگال و دەوروبەری، ١٢٩٣ کەس کوژراون، لەنێویاندا ٤٠٠ پیاو کە لەدوای گولەباران کردنیان لە گۆڕێکی بەکۆمەڵدا لە گوندی کۆچۆ زیندەبەچاڵکران، ژنان و کچان منداڵانیش ڕفێندران. پاشان دەستیان کرد بە جیاکردنەوەی ژنان لە پیاوان و ئەنجامدانی پێشلکاری لەرووی سێکسی بۆ سەریان و بە زۆر ناردنیان بۆ شوێنە کۆنترۆڵکراوەکانیان و کڕین و فرۆشتنیان، وەک سەردەمی کۆیلایەتی. بەشێکیان ناچار کران ئاینیان بۆ ئیسلام بگۆڕن.
هاوکات زیاتر لە ٦٠٠ کەس بەهۆی برسێتی و تینوێتی و ماندوێتی لە ڕێگادا گیانیان لەدەستداوە کە بەساڵاچووان و منداڵ و ژنانیشیان تێدایە. داعش، بە وێرانکردنی پەرەستگا و شوێنە ئایینیەکانی کوردانی ئێزیدی کە مێژووەکەی بۆ هەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە، هەوڵی لەناوبردنی کولتوور و مێژووی کوردانی ئێزیدی و پێکهاتەکانی دیکەی داوە. بەپێی دوایین ئاماری فەرمانگەی ڕزگارکردنی کوردانی ئێزیدی لە دەستی داعش، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٣ تۆمارکراوە، تا کو ئێستا ١١٩ گۆر کە ٨٢ گۆڕی بەکۆمەڵ و ٣٧ گۆڕی تاکەکەسی کوردانی ئێزیدی لە شنگال دۆزراونەتەوە.
ژمارەی ئەو کەسانەی لە ٣ی ئابی ٢٠١٤ لەلایەن داعشەوە ڕفێندراون، شەش هەزارو ٤١٧ کەس بوون.
لەو ژمارەیەش سێ هەزارو ٥٤٨ کەسیان ژن و دوو هەزارو ٨٦٩ کەسیان پیاو بوون.
لە کۆی بێسەروشوێنکراوەکان تا ئێستا ٣٥٧٠ کەس ڕزگار کراون کە بریتین لە ١٢٠٨ ژن، ٣٣٩ پیاو، ١٠٦٦ کچ و ٩٥٧ کوڕ.
بەپێی ئاماری نووسینگەی ڕزگارکردنی کوردانی ئێزیدی لە دەستی داعش، ژمارەی ئەو کەسانەی کە لەلایەن داعشەوە کوژراون نزیکەی پێنج هەزار کەسە. هەروەها رایدەگەینێت داعش لە کاتی داگیرکردنی شەنگال و دەوروبەریدا 68 مەزارگە و پەرەستگای ئێزیدییەکانی وێران کرد.
دانپێدانانی یاسایی:
جینۆسایدی ئێزیدییان لە چەند بڕیار و دانپێدانانی نیشتمانی و پارلەمانی وەک جینۆساید ناسراوە. هەروەها لە ٢٠٢١، دادگایەکی ئەڵمانی لە یەکێک لە گرنگترین بڕیارەکاندا تاوانەکانی داعش دژی ئێزیدییان بە جینۆساید هەڵسەنگاند.
٣. ڕۆهینگیا، میانمار ــ ٢٠١٧ بە دواوە
پێشینە:
لە مانگی ئابی ٢٠١٧، سوپای میانمار ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی لە ناوچەی ڕاخین دەست پێکرد. ڕۆهینگیاکان، وەک کەمینەیەکی موسڵمانی بێ مافی هاوڵاتیبوونی تەواو، بوونە ئامانجی هێرش، ئاوارەکردن و سەرکوتی بەرفراوان.
میکانیزمەکان:
کوشتنی بەکۆمەڵ، سووتاندنی گوندەکان، دەستدرێژیی سیستماتیک، ئاوارەکردنی زۆرەملێ و سڕینەوەی بنەماکانی ژیانی کۆمەڵگەی ڕۆهینگیا.
ژمارەی قوربانیان:
ژمارەی کوژراوان بە تەواوی پشتڕاست نەکراوەتەوە، بەڵام قەبارەی ئاوارەبوون زۆر گەورە بوو. زیاتر لە ٧٠٠ هەزار ڕۆهینگیا لە دوای هێرشەکانی ٢٠١٧ بۆ بنگڵادێش هەڵاتن؛ ئەمە یەکێک لە گەورەترین قەیرانەکانی ئاوارەبوونی هاوچەرخە.
دانپێدانانی یاسایی:
لە ٢٠١٩، گامبیا دۆسییەی میانماری بردە دادگای نێودەوڵەتی دادگستری، ICJ، بە تۆمەتی پێشێلکردنی پەیماننامەی جینۆساید. پرۆسەی دادگایی هێشتا بەردەوامە. لە ٢٠٢٢، حکومەتی ئەمریکا بە فەرمی ڕایگەیاند کە سوپای میانمار جینۆساید و تاوان دژی مرۆڤایەتی دژی ڕۆهینگیاکان ئەنجامداوە.
٤. ئۆیغورەکان لە چین ــ ٢٠١٧ بە دواوە
پێشینە:
لە ناوچەی شینجیانگ، دەوڵەتی چین لە ماوەی ساڵانی دوای ٢٠١٧ سیاسەتێکی بەرفراوانی چاودێری، کۆنترۆڵ، زیندانی بەکۆمەڵ و “دووبارە پەروەردەکردن” لە دژی ئۆیغورەکان و گرووپە موسڵمانەکانی دیکە جێبەجێ کرد.
میکانیزمەکان:
زیندانی بەکۆمەڵ، چاودێریی دیجیتاڵی، کۆنترۆڵی ناسنامەی ئایینی و کولتووری، کاری زۆرەملێ، و هەوڵی تێکدانی بنەماکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئایینی.
ژمارەی قوربانیان:
لەم کەیسەدا ژمارەی “کوژراوان” بە شێوەی کەیسەکانی وەک ڕواندا یان شنگال دیاری نەکراوە. بەڵام زۆر سەرچاوەی مافی مرۆڤ ئاماژە بە دەستگیرکردن و زیندانی بەکۆمەڵی ژمارەیەکی زۆر لە ئۆیغورەکان و موسڵمانانی دیکە دەکەن. ڕاپۆرتی OHCHR لە ٢٠٢٢ دەڵێت قەبارەی دەستگیرکردنی هەڵەبژێردراو و جیاکارانەی ئۆیغور و گرووپە موسڵمانەکانی دیکە دەتوانێت بگاتە ئاستی تاوانە نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەتی تاوان دژی مرۆڤایەتی.
بارودۆخی یاسایی:
چەند دەوڵەت و پەرلەمان، لەوانەش ئەمریکا، ئەم کارانەیان بە جینۆساید و تاوان دژی مرۆڤایەتی ناوبردووە. لە ٢٠٢١، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند کە چین جینۆساید و تاوان دژی مرۆڤایەتی دژی ئۆیغور و گرووپە کەمینەییەکانی دیکە ئەنجامداوە؛ ئەم هەڵسەنگاندنە دواتر لە سیاسەتی ئەمریکادا بەردەوام مایەوە.
تێبینیی گشتی
لە سەدەی بیست و یەکدا، گرنگترین کێشە تەنها ئەنجامدانی تاوانەکان نییە، بەڵکو جیاوازیی نێوان دانپێدانانی سیاسی و بڕیاری یاساییی دادگاکانە. زۆر کەیس بە شێوەی سیاسی، پارلەمانی یان لەلایەن دەوڵەتانەوە وەک جینۆساید ناسراون، بەڵام بڕیاری کۆتایی دادگای نێودەوڵەتی لە هەموو کەیسەکاندا هێشتا بە شێوەی یەکسان دەرنەچووە.
بنەما هاوبەشەکان
لە هەموو ئەم کەیسانەدا، چەند بنەمای هاوبەش دەبینرێت:
دوژمنسازی ناوخۆیی: گرووپی ئامانجکراو وەک “مەترسیی ناوخۆیی” یان “دوژمن” نیشان دەدرێت.
جیاکاریی یاسایی و سیاسی: مافەکانی گرووپەکە کەم دەکرێنەوە یان بە تەواوی لێیان دەسەندرێتەوە.
پرۆپاگەندا و نۆرمالکردنی ڕق: قین و توندوتیژی لە ڕاگەیاندن و زمانی سیاسییەوە ئاسایی دەکرێت.
میلیتاریزەکردنی دامەزراوەکان: سوپا، میلیشیا، پۆلیس یان هێزە تایبەتەکان دەبنە ئامرازی سەرکوت.
کوشتن، ئاوارەکردن و توندوتیژیی سیستماتیک: خەڵکی مەدەنی، بنەماڵەکان، گوندەکان و ناوەندە کولتووری و ئایینییەکان دەبنە ئامانج.
ئینکار دوای تاوان: دوای تاوان، دەوڵەت یان ئەنجامدەران هەوڵ دەدەن تاوانەکان بچووک بکەنەوە، بیگۆڕن، یان بە تەواوی ئینکاری بکەن.
کۆتایی
جینۆساید ئەنجامی سیستەمێکی سیاسی، ئایدیۆلۆژیک و دامەزراوەییە کە تێیدا بەرپرسیارێتی مرۆیی و یاسایی لەناو دەبرێت. ئەرشیف کردنی بەراوردیی ئەم کەیسانە تەنها پاراستنی یادەوەریی مێژوویی نییە، بەڵکو ئامرازێکی گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاوان.
پاراستنی بڕیارە یاساییەکان، شایەتیی قوربانیان، بەڵگە فۆرێنسیکییەکان و ئەرشیڤی مێژوویی بنەمای هەوڵە جیهانییەکانن بۆ دادپەروەری، ناساندنی ڕاستی و پاراستنی یادەوەریی قوربانیان. و گەیاندنی کەیسەکانی تاوان بە دادگاییەکی دادپەروەرانە و جێبەجێ کردنی دادپەروەری راگوزەری.
سەرچاوەکان
- Akayesu Case (Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu), ICTR-96-4-T، دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکانی ڕواندا، بڕیاری ٢ی ئەیلوولی ١٩٩٨.
- Al-Bashir Case (Prosecutor v. Omar Hassan Ahmad Al-Bashir), ICC-02/05-01/09، دیوانی تاوانە نێودەوڵەتییەکان، بڕیارەکانی دەستگیرکردن ٢٠٠٩–٢٠١٠.
- باسیونی، محەمەد شەریف. تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی لە یاسای تاوانی نێودەوڵەتی. لاهای: Kluwer Law International، ١٩٩٩.
- دادریان، ڤاهاکن ن. مێژووی جینۆسایدی ئەرمەنەکان. Providence: Berghahn Books، ١٩٩٥.
- Hilberg،, Raul. لەناوبردنی جولەکەکانی ئەورووپا. نیویۆرک: Holmes & Meier، ١٩٨٥.
- Human Rights Watch. جینۆساید لە عێراق: هەڵمەتی ئەنفال لە دژی کورد. نیویۆرک: HRW، ١٩٩٣.
- دادگای دادپەروەری نێودەوڵەتی (ICJ). داواکاری جێبەجێکردنی پەیماننامەی ڕێگریکردن و سزا دان بە جینۆساید (بۆسنە و هێرزەگۆڤینا دژ بە سێربیا و مۆنتینیگڕۆ). بڕیاری ٢٦ی شوبات ٢٠٠٧.
- دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان بۆ یوگۆسلاڤیای پێشوو (ICTY). Prosecutor v. Radislav Krstić. بڕیار، ٢٠٠١.
- دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی ئەنفال. بەغدا، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧.
- دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی بارزانییەکان. بەغدا، ٢٠١١.
- دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی کوردانی فەیلی. بەغدا، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١.
- دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق. بڕیاری کەیسی کیمیابارانی هەڵەبجە. بەغدا، ٢٠١٠.
- Kiernan، Ben. خوێن و خاک: مێژوویەکی جیهانی بۆ جینۆساید و قڕکردن. نیوهیڤن: Yale University Press، ٢٠٠٧.
- Lemkin، Raphael. یاسای ئاکس لە ئەورووپای داگیرکراو. واشنگتن دی سی: Carnegie Endowment، ١٩٤٤.
- Mann،, Michael. ڕووی تاریکی دیموکراسی: ڕوونکردنەوەی پاکتاوکردنی نەتەوەیی. Cambridge University Press، ٢٠٠٥.
- Power، Samantha. کێشەیەک لە دۆزەخەوە: ئەمریکا و سەردەمی جینۆساید. نیویۆرک: Basic Books، ٢٠٠٢.
- Schabas، William A. جینۆساید لە یاسای نێودەوڵەتی: تاوانی تاوانەکان. Cambridge University Press، ٢٠٠٩.
- نەتەوە یەکگرتووەکان. پەیماننامەی ڕێگریکردن و سزا دان بە تاوانی جینۆساید. ٩ی کانونی یەکەمی ١٩٤٨.
- کۆمسیۆنی سەربەخۆی نێودەوڵەتی بۆ سووریا. “هاتوون بۆ لەناوبردن”: تاوانەکانی داعش لە دژی ئێزیدییەکان. ٢٠١٦.
- OHCHR. هەڵسەنگاندنی نیگەرانییەکانی مافی مرۆڤ لە ناوچەی شینجیانگ. ٢٠٢٢.
- Fact-Finding Mission on Myanmar. ڕاپۆرتی کۆمسیۆنی سەربەخۆ بۆ میانمار. ٢٠١٨.
- UNITAD. ڕاپۆرتەکان دەربارەی تاوانەکانی داعش لە دژی ئێزیدییەکان. ٢٠١٨–٢٠٢٣.
- ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان (KGNA).
- بڕیارە فەرمییەکان و بەڵگەنامە ئەرشیفییەکان سەبارەت بە کەیسە دانپێدانراوەکانی جینۆسایدی کورد. هەولێر.
- «کۆمەڵکوژیی بێکۆتایی»، نووسینی جەواد دانشپژووهـ.
- «جینۆسایدی کوردان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان»، نووسینی ڕەحمان نەقشی.
- ڕۆژنامەی ئاگری، ژمارە ٨٥، لاپەڕە ٥.
- کوردیپێدیا – جینۆسایدی ڕۆژهەڵاتی کوردستان،
Kurdipedia.org - «ئێعدامی ٥٩ گەنج لە مەهاباد؛ گێڕانەوەیەکی دڵتەزێن لە کارەساتێکی مێژوویی»،
IranWire.com - «جینۆساید، تاڵان و سووتاندنی ژمارەیەک لە خەڵکی گوند و شاری هەوشار لە ساڵانی ١٩٧٩ تا ١٩٨١»،
ئامادەکردنی: مستەفا پیرانی.
Leave feedback about this