پەروەردەی بیرەوەریی جینۆسایدی کورد بۆ منداڵان
پەروەردەی بیرەوەری، ناسنامە، دادپەروەری و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە
پێشەکی
جینۆساید تەنها ڕووداوێکی مێژوویی نییە؛ بەڵکو زامێکی قووڵی نەتەوەیی، مرۆیی و کۆمەڵایەتییە. بۆ گەلێکی وەک کورد، کە لە مێژووی هاوچەرخدا بووە ئامانجی ئەنفال، کیمیاباران، کوچاندنی زۆرەملێ، گوند وێرانکردن، ونکردن، بە عەرەبکردن و گۆڕی بەکۆمەڵ، فێرکردنی جینۆساید بە نەوەی نوێ کارێکی گرنگی نەتەوەیی و پەروەردەییە.
بەڵام ئەم فێرکردنە دەبێت بە شێوەی تەمەنگونجاو بێت. منداڵانی پۆلی سەرەتایی نابێت بە وردەکاریی توند، دیمەنی ترسناک، یان زمانی خوێناوی ڕووبەڕووی تاوانەکان بکرێنەوە. لەبری ئەوە، دەبێت لە ڕێگەی چیڕۆک، وێنەی ئارام، ناو، گوڵ، دار، خێزان، قوتابخانە، زمان، کولتوور و هەستی هاوسۆزی فێر بکرێن.
مەبەست ئەوە نییە ڕاستیی مێژوو نەرم بکرێتەوە، بەڵکو ئەوەیە ڕاستیی مێژوو بە شێوەیەک بگوازرێتەوە کە منداڵ بتوانێت تێبگات، هەست بە شانازی نەتەوەیی بکات، ڕێز لە قوربانیان بگرێت، و لە هەمان کاتدا لە ڕق، ترس و تۆڵە دوور بێت.
پەروەردەی بیرەوەریی جینۆساید بە پێی قۆناغەکانی خوێندن
پەروەردەی بیرەوەریی جینۆساید دەبێت بە پێی تەمەن، توانای تێگەیشتن و پێویستیی دەروونیی منداڵ و گەنج پلهپله داڕێژرێت. لە قۆناغی سەرەتاییدا، ئامانج ئەوە نییە منداڵ هەموو ڕووداوە مێژوویی و یاساییەکانی جینۆساید بە وردی بزانێت؛ بەڵکو ئەوەیە بنەماکانی ڕێزگرتن لە مرۆڤ، ناسینی جیاوازی، شانازی بە ناسنامەی کوردی، پاراستنی بیرەوەری، هاوسۆزی و هەستی دادپەروەری لە ناخیدا دروست ببێت. لەم قۆناغەدا، چیڕۆک، وێنەی ئارام، گوڵ، دار، خێزان، قوتابخانە، زمان، گۆرانی و هیوا دەبنە ڕێگای سەرەکی بۆ ناساندنی بیرەوەری، بەبێ ئەوەی منداڵ ڕووبەڕووی وردەکاریی توند یان دیمەنی ترسناک بکرێتەوە.
پاش قۆناغی سەرەتایی، پەروەردەی بیرەوەریی جینۆساید دەبێت پلهپله قووڵتر بکرێت. لە قۆناغی ناوەندیدا، خوێندکاران دەتوانن بە شێوەیەکی زانستیتر واتای جینۆساید، جیاکاری، ڕق، ئەرشیف، شایەتی و بەڵگە تێبگەن، و بە شێوەی پارێزراو باسی ئەنفال و کیمیاباران بکەن. لەم قۆناغەدا، ئەرشیف، ناو، شوێن، بەڵگە و شایەتی دەبنە بنەمای تێگەیشتن، بەڵام هێشتا شێوازەکە دەبێت پارێزراو و تەمەنگونجاو بێت.
لە قۆناغی ئامادەییدا، دەکرێت وردەکارییە مێژوویی، یاسایی، بەڵگەنامەیی و سیاسییەکان بە پلهپله پێشکەش بکرێن؛ لەوانە پەیماننامەی جینۆساید، بەرپرسیارێتی دەوڵەت، دادپەروەریی ڕاگوزەر، قەرەبوو، گۆڕی بەکۆمەڵ، کیمیاباران و گرنگی ئەرشیف. لەم قۆناغەدا، خوێندکار دەتوانێت جینۆسایدی کورد وەک بابەتێکی مێژوویی، یاسایی، مرۆیی و نەتەوەیی بخوێنێتەوە و پەیوەندیی نێوان بیرەوەری، ڕاستی، دادپەروەری و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە تێبگات.
بەم شێوەیە، منداڵ و گەنج بە پێی تەمەن و توانای تێگەیشتنی خۆی لە بیرەوەری، ناسنامە و دادپەروەری پەروەردە دەبێت.
بە کورتی:
سەرەتایی = بیرەوەری، ناسنامە، هاوسۆزی، هیوا
ناوەندی = تێگەیشتن، بەڵگە، شایەتی، مێژووی پارێزراو
ئامادەیی = مێژوو، یاسا، دادپەروەری، بەرپرسیارێتی دەوڵەت.
یەکەم: منداڵانی قۆناغی سەرەتایی
لە قۆناغی سەرەتاییدا، ئامانج ئەوە نییە منداڵ هەموو ڕووداوە مێژوویی و یاساییەکانی جینۆساید بە وردی بزانێت، بەڵکو ئەوەیە بنەماکانی ڕێزگرتن لە مرۆڤ، ناسینی جیاوازی، شانازی بە ناسنامەی کوردی، پاراستنی بیرەوەری و هەستی دادپەروەری لە ناخیدا دروست ببێت. وردەکارییە مێژوویی، بەڵگەنامەیی، یاسایی و سیاسییەکان دەکرێن لە قۆناغەکانی ناوەندی و ئامادەییدا بە شێوەی پلهپله و زانستیتر پێشکەش بکرێن.
١. ئەزموونی نێودەوڵەتی لە پەروەردەی بیرەوەریی جینۆساید بۆ منداڵان
لە وڵاتانی جینۆسایدکراو و ناوەندەکانی بیرەوەریی جیهانی، فێرکردنی جینۆساید بۆ منداڵان بە شێوەیەکی پلهپله و تەمەنگونجاو دەکرێت. ئەزموونی هۆلۆکاست، کەمبودیا، بۆسنا و ڕواندا نیشان دەدات کە پەروەردەی جینۆساید بۆ منداڵان نابێت بە ترساندن دەست پێبکات، بەڵکو دەبێت بە مرۆڤ، ناسنامە، ژیان و بیرەوەری دەست پێبکات.
هۆلۆکاست
لە فێرکردنی هۆلۆکاستدا، بۆ منداڵانی تەمەن بچووک، سەرەتا باس لە ژیانی ئاسایی قوربانیان دەکرێت: خێزان، قوتابخانە، هاوڕێ، یاری، نامە، وێنە و یادگاری. مەبەست ئەوەیە منداڵ بزانێت قوربانیان ژمارە نەبوون، بەڵکو مرۆڤی خاوەن ناو، خەون، خێزان و ژیان بوون.
لەو ئەزموونەدا، وشەکانی هاوسۆزی، ڕێزگرتن، جیاوازی، ماف، بیرەوەری و بەرپرسیارێتی دەخرێنە پێش، نەک دیمەنی توند و وردەکاریی ئازار.
کەمبودیا
لە کەمبودیا، پاش جینۆسایدی خمیر سوور، پەروەردە بەشێک بووە لە پاراستنی بیرەوەری و فێرکردنی نەوەی نوێ. بەڵگە، شایەتی، ئەرشیف و چیڕۆکی خێزانەکان بەکاردەهێنرێن بۆ ئەوەی منداڵ و گەنج تێبگەن کە ڕق، درۆ، جیاکاری و دەسەڵاتی بێسنوور چۆن دەتوانن ببنە هۆی تاوانی گەورە.
ئەم ئەزموونە بۆ کوردستان گرنگە، چونکە ئەرشیف نابێت تەنها شوێنی هەڵگرتنی بەڵگە بێت؛ بەڵکو دەبێت ببێتە سەرچاوەی پەروەردە، فێربوون و پاراستنی کۆیادەوەری.
بۆسنا و سرێبرێنیتسا
لە ئەزموونی سرێبرێنیتسا، زۆرجار سێ بنەما بەکاردەهێنرێن: بیرکردنەوە، فێربوون، بەڵێن. واتە نەوەی نوێ قوربانیان لەبیر ناکات، لە هۆکارەکانی ڕق و جیاکاری فێر دەبێت، و بەڵێن دەدات لە ژیانی خۆیدا دژی نادادی و جیاکاری بوەستێتەوە.
ئەم مۆدێلە بۆ جینۆسایدی کوردیش زۆر گونجاوە:
ئێمە لەبیر ناکەین، فێر دەبین، و بەڵێن دەدەین نادادی دووبارە نەبێتەوە.
ڕواندا
لە ڕواندا، پاش جینۆسایدی ١٩٩٤، پەروەردەی ئاشتی و هاوسۆزی بووە بە بەشێکی گرنگی چاکسازیی کۆمەڵگە. منداڵان فێر دەکرێن کە زمانی ڕق، جیاکاری و سووکایەتی لە وشەی بچووکەوە دەست پێدەکات، بەڵام دەتوانرێت بە هاوسۆزی، ڕێزگرتن و فێربوون ڕێگری لە گەورەبوونی بکرێت.
بۆ کوردستانیش، فێرکردنی جینۆساید دەبێت تەنها وانەی مێژوو نەبێت؛ دەبێت ببێتە پەروەردەی مافی مرۆڤ، ئاشتی، ناسنامە، دادپەروەری و بەرپرسیارێتی.
٢. تایبەتمەندیی جینۆسایدی کورد
جینۆسایدی کورد تایبەتمەندیی هەیە، چونکە تەنها لە شێوەی کوشتار یان ونکردن نەبوو، بەڵکو چەند شێوەی تاوانی لەخۆگرت:
ئەنفال، کیمیاباران، گوند وێرانکردن، کوچاندنی زۆرەملێ، ونکردنی خێزانەکان، گۆڕی بەکۆمەڵ، عەرەبکردن، قەدەغەکردنی ژیان لە گوندەکان، و هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی کوردی سیاسەتی خاک سوتاندن.
لە ئەنفالدا، گوند و شارۆچکە و خێزانەکان لەناو سیاسەتی ڕێکخراوی دەوڵەتی بەعسدا کرانە ئامانج. لە کیمیاباراندا، تەنانەت هەوای پاک، ژیان و ئاسایشی خەڵکی بێتاوان کرایە ئامانج. ئەمە جینۆسایدی کورد دەکاتە یەکێک لە نموونە قورسەکانی تاوانی دەوڵەتی دژی گەلێک.
بەڵام بۆ منداڵانی پۆلی سەرەتایی، ئەم ڕاستییانە دەبێت بە زمانی پارێزراو و تەمەنگونجاو بگوترێن. نابێت وردەکاریی ئازار، مردن، گۆڕ یان دیمەنی ترسناک بخرێنە پێش. بەڵکو دەبێت بگوترێت:
“جارێک دەسەڵاتێکی ناداد ویستی ژیانی کورد بشکێنێت. گوندەکان، خێزانەکان، زمان و هەوای پاکی خەڵک کرانە ئامانج. بەڵام کورد نەسڕایەوە؛ زمانەکەی ماوە، ناوەکانی ماون، بیرەوەرییەکەی ماوە، و ئەمڕۆ ئێمە ئەو مێژووە فێر دەبین بۆ دادپەروەری و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە.”
٣. پەروەردەی نەتەوەیی؛ نەرمبوون مانای لاوازی نییە
لە باسکردنی جینۆسایدی کورد بۆ منداڵان، پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە: ئایا شێوازی نەرم و تەمەنگونجاو دەتوانێت هەستی نەتەوەیی لاواز بکات؟
وەڵام ئەوەیە: نەخێر. نەرمبوون لە پەروەردەی منداڵدا مانای لاوازکردنی ڕاستیی مێژوو نییە؛ بەڵکو مانای پاراستنی دڵ و دەروونی منداڵە. منداڵی سەرەتایی هێشتا ئامادە نییە وردەکارییە توند و دیمەنە ترسناکەکانی جینۆساید وەربگرێت، بەڵام ئامادەیە بۆ ئەوەی فێر بێت کە کورد گەلێکی خاوەن زمان، خاک، چیا، کولتوور، بیرەوەری و مافی ژیانە.
ئێمە وەک نەتەوەیەکی بێدەوڵەت، پێویستمان بە پەروەردەیەکی نەتەوەیی بەهێز هەیە. ئەم پەروەردەیە دەبێت منداڵ فێر بکات:
شانازی بە کوردبوونی خۆی بکات،
زمانەکەی بپارێزێت،
مێژووی گەلەکەی بناسێت،
ڕێز لە قوربانیانی جینۆساید و ئەنفال و کیمیاباران بگرێت،
بزانێت بیرەوەری نەتەوەیی بەشێکە لە دادپەروەری.
بەڵام ئەم هەستە نابێت لەسەر ڕق، تۆڵە یان ترساندنی منداڵ دروست بکرێت. هەستی نەتەوەییی بەهێز ئەوە نییە کە منداڵ لە گەلانی تر ڕق بکات؛ بەڵکو ئەوەیە کە خۆی بناسێت، مافەکانی گەلەکەی بزانێت، و لەگەڵ دادپەروەری، مرۆڤایەتی و ڕێزگرتن لە مرۆڤدا پەروەردە بکرێت.
٤. ژیان، بیرەوەری و دادپەروەری: مۆدێلێکی پەروەردەیی بۆ کوردستان
بۆ ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان ـ KGNA، ئەم ڕێبازە دەتوانرێت وەک مۆدێلێکی پەروەردەیی لەسەر سێ بنەمای سەرەکی داڕێژرێت: ژیان، بیرەوەری و دادپەروەری.
“ژیان، بیرەوەری، دادپەروەری”
یەکەم: ژیان
وانە و چیڕۆکەکان لە ژیانی ئاسایی دەست پێبکەن: گوند، قوتابخانە، یاریی منداڵان، گۆرانی، زمانی کوردی، جلی کوردی، خێزان، چیا، کانی، باغ و ماڵ. ئەمە منداڵ فێر دەکات قوربانییەکان تەنها ژمارە نەبوون؛ بەڵکو خاوەن ژیان و خەون بوون.
دووەم: نادادی
بە وشەی سادە بگوترێت کە ڕژێمی بەعس و دەوڵەتی عێراق لە قۆناغێکی مێژوودا تاوانی گەورەیان دژی گەلی کورد کرد. لە ئەنفالدا گوندەکان و خێزانەکان تێکچوون؛ لە کیمیاباراندا هەوا و مافی ژیانیش کرانە ئامانج.
سێیەم: بیرەوەری
منداڵ فێر بێت کە بیرەوەری تەنها خەم نییە؛ بیرەوەری واتە ڕێزگرتن، پاراستنی ناو، زمان، خاک و مافی قوربانیان. گوڵ چاندن، ناو نووسین، پاراستنی وێنەی خێزان، گوێگرتن لە چیڕۆکی گەورەکان، و دروستکردنی ئەرشیف هەموویان بەشێکن لە پاراستنی کۆیادەوەری.
چوارەم: دادپەروەری
پەروەردەی جینۆساید نابێت تەنها بڵێت “ئازارمان بینیوە”، بەڵکو دەبێت بڵێت:
ئێمە داوای ڕاستی، دادپەروەری، قەرەبوو، ڕێزگرتن لە قوربانیان و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە دەکەین.
پێنجەم: هیوا و مانەوە
منداڵ نابێت تەنها قوربانیبوون ببینێت؛ دەبێت مانەوە و بەردەوامی گەلەکەشی ببینێت. پەیامی سەرەکی ئەمەیە:
“ڕژێم ویستی کورد بسڕێتەوە، بەڵام کورد ماوە. زمانەکەی ماوە، ناوەکانی ماون، بیرەوەرییەکەی ماوە، و ئەمڕۆ ئێمە بە فێربوون، زانست و دادپەروەری ئەو مێژووە دەپارێزین.”
٥. ڕێنمایی بۆ نووسینی چیڕۆکی جینۆسایدی کورد بۆ منداڵان
چیڕۆکەکان :
لە منداڵێک، خێزانێک، گوندێک یان قوتابخانەیەک دەست پێبکەن.
لە ژیانی ئاسایی دەست پێبکەن، نەک لە تاوان.
بە زمانی سادە و جوان بنووسرێن.
دیمەنی ترسناک و وردەکاریی توند تێدا نەبێت.
ناسنامە، زمان، کوردستان، گوند، چیا، خێزان و بیرەوەری بخەنە ناوەند.
ئەنفال و کیمیاباران بە وشەی تەمەنگونجاو باس بکەن.
کۆتاییان بە هیوا، گوڵ، دار، ئاشتی، دادپەروەری و شانازی نەتەوەیی بێت.
٦. نموونەی چیڕۆک بۆ منداڵان
ناونیشان: دارەکەی بیرەوەری
لە گوندێکی جوانی کوردستاندا دارێکی گەورە هەبوو. منداڵەکان هەموو ڕۆژێک لە ژێر سێبەری ئەو دارەدا یارییان دەکرد. دایک و باوکەکان لەوێدا داستانی کۆن و گۆرانیی کوردییان دەگێڕایەوە.
ڕۆژێک مامۆستاکە بە منداڵەکانی گوت:
“ئەم دارە تەنها دارێک نییە؛ ئەمە دارەکەی بیرەوەرییە.”
منداڵێک پرسی:
“بیرەوەری چییە؟”
مامۆستا گوتی:
“بیرەوەری ئەوەیە کە ئێمە خەڵکی خۆمان، گوندەکانمان، زمانەکەمان، گۆرانییەکانمان و ئەو کەسانەی خۆشمان ویستوون لەبیر نەکەین.”
پاشان مامۆستا بە وشەیەکی ئارام گوتی:
“جارێک نادادییەکی گەورە بەسەر گەلی کورددا هات. لە ئەنفالدا گوندەکان و خێزانەکان زۆر ئازاریان بینی. لە کیمیاباراندا، تەنانەت هەوای پاکیش کرایە ئامانج. بەڵام گەلەکەمان نەسڕایەوە. زمانەکەمان ماوە، ناوەکانمان ماون، و بیرەوەریمان ماوە.”
منداڵەکان هەریەکە گوڵێکیان لە بن دارەکە دانا. یەکێکیان گوت:
“ئێمە لەبیر ناکەین.”
مامۆستا پێکەنی و گوتی:
“ئەمە باشترین وانەی بیرەوەرییە. فێربوون واتە پاراستن.”
لەو ڕۆژەوە، دارەکە بوو بە شوێنی یادکردنەوە. هەر ساڵ منداڵانی قوتابخانە دەچوون بۆ لای دارەکە، گوڵیان دادەنا و دەیانگوت:
“ئێمە کوردین. زمان و بیرەوەریمان دەپارێزین. ڕێز لە قوربانیان دەگرین. داوای دادپەروەری دەکەین. نادادی نابێت دووبارە ببێتەوە.”
٧. پەیامی سەرەکی بۆ منداڵانی کورد
ئێمە کوردین.
زمان، خاک، چیا، گوند، شار، گۆرانی و بیرەوەریمان هەیە.
لە مێژووماندا نادادیی گەورەمان بینیوە.
ئەنفال و کیمیاباران بەشێکن لەو مێژووە تاڵە.
بەڵام گەلەکەمان نەسڕایەوە.
زمانەکەمان ماوە.
ناوەکانمان ماون.
بیرەوەریمان ماوە.
کوردستان لە دڵماندا ماوە.
ئێمە فێر دەبین، چونکە فێربوون پاراستنە.
ئێمە لەبیر ناکەین، چونکە بیرەوەری دادپەروەرییە.
ئێمە شانازی بە کوردبوونمان دەکەین، بەڵام ڕق لە هیچ گەلێک ناکەین.
ئێمە دەمانەوێت نادادی هیچ جارێکی تر دووبارە نەبێتەوە.
دووەم: پەروەردەی بیرەوەری بۆ قۆناغی ناوەندی
لە قۆناغی ناوەندیدا، خوێندکار دەتوانێت لە واتای جینۆساید، جیاکاری، ڕق، ناسنامە و گرنگی ئەرشیف تێبگات، بەڵام هێشتا پێویستە شێوازەکە پارێزراو و تەمەنگونجاو بێت. لەم قۆناغەدا دەتوانرێت ئەنفال و کیمیاباران وەک بەشێک لە سیاسەتی ڕێکخراوی دەوڵەتی عێراق دژی گەلی کورد بناسرێن، بەبێ ئەوەی وردەکاریی توند و وێنەی ترسناک بەکاربهێنرێت.
نموونەی وانە: ئەرشیف بۆچی گرنگە؟
مامۆستا دەتوانێت وانەکە بە پرسیارێکی سادە دەست پێبکات:
“ئەگەر ناوی گوندێک، خێزانێک، یان قوربانییەک لەبیر بچێت، چی ڕوودەدات؟”
پاشان خوێندکاران فێر دەبن کە ئەرشیف تەنها شوێنی هەڵگرتنی کاغەز و وێنە نییە، بەڵکو شوێنی پاراستنی ڕاستی، ناو، شوێن، شایەتی و بیرەوەریی نەتەوەییە. مامۆستا دەتوانێت بە زمانی پارێزراو باسی ئەوە بکات کە لە ئەنفالدا زۆر گوند و خێزان کرانە ئامانج، و لە کیمیاباراندا ژیان و هەوای پاکی خەڵکی بێتاوان پێشێل کرا. بەڵام وانەکە جەخت لەسەر ترس ناکات، بەڵکو لەسەر ئەوە دەوەستێت کە چۆن بەڵگە، شایەتی، ناو و ئەرشیف دەتوانن ڕاستی بپارێزن.
لە کۆتایی وانەکەدا، خوێندکاران دەتوانن کاری گرووپی بکەن:
هەر گرووپێک “کارتێکی بیرەوەری” دروست بکات، تێیدا وشەکانی ناو، شوێن، زمان، خێزان، دادپەروەری و بیرەوەری بنووسێت. پاشان گفتوگۆ بکەن کە بۆچی پاراستنی ناو و شایەتی بەشێکە لە دادپەروەری.
ئامانجی وانەکە:
خوێندکار تێبگات کە جینۆساید تەنها ڕووداوێکی ڕابردوو نییە، بەڵکو بابەتێکی پەیوەست بە ناسنامە، بەڵگە، بیرەوەری و دادپەروەرییە.
سێیەم: پەروەردەی بیرەوەری بۆ قۆناغی ئامادەیی
لە قۆناغی ئامادەییدا، خوێندکار دەتوانێت بابەتەکە بە شێوەیەکی قووڵتر و زانستیتر ببینێت. لەم قۆناغەدا دەکرێت جینۆسایدی کورد لە چوارچێوەی مێژوو، یاسای نێودەوڵەتی، بەرپرسیارێتی دەوڵەت، دادپەروەریی ڕاگوزەر، قەرەبوو، ئەرشیف و نەهێشتنی دووبارەبوونەوەدا بخوێندرێتەوە.
نموونەی وانە: جینۆسایدی کورد لە نێوان مێژوو و دادپەروەریدا
مامۆستا دەتوانێت وانەکە بە پرسیارێکی سەرەکی دەست پێبکات:
“کاتێک تاوانێکی گەورە دژی گەلێک دەکرێت، تەنها سزادانی بکەرانی تاوان بەسە، یان ڕاستی، قەرەبوو و پاراستنی بیرەوەریش پێویستن؟”
پاشان خوێندکاران بە شێوەی پلهپله فێر دەبن کە جینۆسایدی کورد تەنها لە شێوەی کوشتاردا نەبوو، بەڵکو ئەنفال، کیمیاباران، گوند وێرانکردن، کوچاندن، ونکردن، گۆڕی بەکۆمەڵ و سیاسەتی سڕینەوەی ناسنامەی کوردی لەخۆگرت. لەم قۆناغەدا دەکرێت بە شێوەی زانستی باس لە پەیماننامەی جینۆساید، مافی مرۆڤ، دادگاکان، بەڵگەنامە، شایەتیی ڕزگاربووان و بەرپرسیارێتی دەوڵەت بکرێت.
مامۆستا دەتوانێت خوێندکاران دابەش بکات بۆ چەند گرووپ:
گرووپی یەکەم باسی گرنگی ئەرشیف بکات.
گرووپی دووەم باسی شایەتیی ڕزگاربووان بکات.
گرووپی سێیەم باسی دادپەروەری و قەرەبوو بکات.
گرووپی چوارەم باسی نەهێشتنی دووبارەبوونەوە بکات.
لە کۆتایی، هەر گرووپێک پەیامێکی کورت ئامادە دەکات بە ناونیشانی:
“بیرەوەری بۆ دادپەروەرییە.”
ئامانجی وانەکە:
خوێندکار تێبگات کە جینۆسایدی کورد بابەتێکی مێژوویی، یاسایی، مرۆیی و نەتەوەییە، و پاراستنی بیرەوەری تەنها بۆ یادکردنەوە نییە، بەڵکو بەشێکە لە ڕاستی، دادپەروەری، قەرەبوو و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاوان.
دەرئەنجام
پەروەردەی بیرەوەریی جینۆسایدی کورد نابێت بە شێوەی ترسناک، توند یان بێهەست پێشکەش بکرێت. ئەم پەروەردەیە دەبێت هاوکات سێ ئامانجی بنەڕەتی بپارێزێت: پاراستنی دەروونی منداڵ و گەنج، بەرزکردنەوەی هەستی نەتەوەیی و ناسنامەی کوردی، و فێرکردنی بیرەوەری، دادپەروەری و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە.
ئەزموونی هۆلۆکاست، کەمبودیا، بۆسنا و ڕواندا نیشان دەدات کە منداڵان و گەنجان دەتوانن لەبارەی جینۆساید، نادادی، ڕق، جیاکاری و بەرپرسیارێتی فێر ببن، بەڵام بە پێی تەمەن، قۆناغی خوێندن و توانای تێگەیشتنی خۆیان. لە قۆناغی سەرەتاییدا، پەروەردە دەبێت لەسەر بیرەوەری، ناسنامە، هاوسۆزی، هیوا و ڕێزگرتن لە مرۆڤ دامەزرابێت. لە قۆناغی ناوەندیدا، دەتوانرێت تێگەیشتن لە بەڵگە، شایەتی، ئەرشیف و مێژووی پارێزراو قووڵتر بکرێت. لە قۆناغی ئامادەییدا، دەکرێت بابەتەکە بە شێوەیەکی زانستیتر لە چوارچێوەی مێژوو، یاسا، دادپەروەری، قەرەبوو، بەرپرسیارێتی دەوڵەت و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە پێشکەش بکرێت.
بۆ کوردستان، ئەم پەروەردەیە تەنها بابەتێکی خوێندنی قوتابخانە نییە، بەڵکو بەشێکە لە پاراستنی کۆیادەوەری، ناسنامەی نەتەوەیی و مافی قوربانیان. جینۆسایدی کورد، بە تایبەتی ئەنفال، کیمیاباران، گۆڕی بەکۆمەڵ، کوچاندنی زۆرەملێ، ونکردن، گوند وێرانکردن و سیاسەتی سڕینەوەی ناسنامە، پێویستی بە پەروەردەیەکی زانستی، مرۆیی و نەتەوەیی هەیە؛ پەروەردەیەک کە ڕاستیی مێژوو بپارێزێت، بەڵام منداڵ و گەنج لە ترس و ڕق دا نەگەورە بکات.
ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان ـ KGNA دەتوانێت لە هاوکاری لەگەڵ لایەنە پەروەردەییەکان، وەزارەتی پەروەردە، مامۆستایان، توێژەران و دامەزراوە تایبەتمەندەکاندا ڕۆڵێکی پشتگیری و زانستی هەبێت، بەوەی بەڵگە، شایەتی، وێنە، ناو، شوێن، چیڕۆکی خێزانەکان و بیرەوەریی قوربانیان وەک سەرچاوەیەکی پەروەردەیی و تەمەنگونجاو بۆ نەوەی نوێ ئامادە بکات. ئەم کارە دەبێت بە شێوەیەکی قۆناغبەقۆناغ، زانستی، مرۆیی و هاوبەش ئەنجام بدرێت، تا منداڵان و گەنجان بە پێی تەمەن و توانای تێگەیشتنی خۆیان بزانن: ئێمە کێین، چی بەسەر گەلەکەماندا هاتووە، بۆچی بیرەوەری گرنگە، و چۆن بە فێربوون، ئەرشیف، دادپەروەری و بەرپرسیارێتی دەتوانرێت داهاتوویەکی باشتر دروست بکرێت.
لە کۆتاییدا، پەروەردەی بیرەوەریی جینۆسایدی کورد دەبێت نە تەنها یادکردنەوەی ئازار بێت، نە تەنها وانەی مێژوو؛ بەڵکو پڕۆگرامێکی نەتەوەیی و مرۆیی بێت بۆ پاراستنی زمان، ناسنامە، کۆیادەوەری، مافی قوربانیان و دادپەروەری. ئەو پەروەردەیە دەبێت نەوەی نوێ فێر بکات کە بیرەوەری بۆ تۆڵە نییە، بەڵکو بۆ ڕاستی، دادپەروەری، ڕێزگرتن لە مرۆڤ و نەهێشتنی دووبارەبوونەوەی جینۆسایدە.
سەرچاوەکان
ئەم بابەتە پشت بە سەرچاوە پەروەردەیی و مێژووییەکانی مۆزەخانەی هۆلۆکاستی ویلایەتە یەکگرتووەکان USHMM، یاد ڤاشێم، یونسکۆ، ناوەندی بەڵگەنامەکانی کەمبودیا DC-Cam، Aegis Trust Rwanda، Remembering Srebrenica، ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی OPCW، و ڕاپۆرتی Human Rights Watch بە ناوی Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds دەبەستێت.