کۆمەڵکوژییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ١٩٧٩–١٩٨٧

کۆمەڵکوژییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

لێکۆڵینەوەیەکی زانستیی یەکدەست بەپێی زانیارییە بەردەستەکان

١٩٧٩–١٩٨٧

 

پێشەکی

لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران و کۆتاییهاتنی ڕژێمی پاشایەتی، ڕۆژهەڵاتی کوردستان بووە یەکێک لە ناوچە سەرەکییەکانی سەرکوتی سەربازی، سیاسی و ئاسایشی لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە. لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٩ تا ١٩٨٧، ژمارەیەکی زۆر لە شار، گوند و ناوچەکانی کوردستانی ڕۆژهەڵات بوونە ئامانجی بۆردومان، هێرشی وشکانی، دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ، ئێعدام، گولەباران، سووتاندن و وێرانکردنی گوندەکان.

بەپێی سەرچاوە و زانیارییە جیاوازەکان، ژمارەکان لەبارەی قوربانیان، گوندە وێرانکراوەکان و شوێنە ئامانجکراوەکاندا جیاوازییان هەیە. ئەم جیاوازییە دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی توێژینەوەیەکی فەرمی و سەربەخۆ، نەبوونی ئەرشیڤێکی یەکگرتوو، سنوورداربوونی دەستگەیشتن بە بەڵگەکان، و ئەوەی بەشێک لە زانیارییەکان لە ڕێگەی شایەتحاڵان، ڕاپۆرتە سیاسییەکان، میدیای ناوخۆیی و یاداشتەکانی قوربانیانەوە پارێزراون.

لەبەر ئەوە، ئەم لێکۆڵینەوەیە بە شێوەیەکی زانستی و وریا، ژمارەکان وەک ژمارەی بەلایەنی کەم دەخاتەڕوو. بەپێی ئەو زانیارییانەی ئێستا لەبەردەستن، دەتوانرێت بڵێین کە:

لە ماوەی ١٩٧٩ تا ١٩٨٧، کۆمەڵکوژی و سەرکوتی بەرفراوان لە بەلایەنی کەمەوە ١١ شار و ناوچە، و ٦١ گوند و شوێنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕوویداوە، کە بووەتە هۆی شەهیدبوونی هەزاران کەس کە لە ناوەرۆکی لێکۆلینەوە بە وردی ئاماژەی پێکراوە. هەروەها بەپێی سەرچاوە جیاوازەکان، نێوان ٥١ تا ٦٤ گوند سووتێنراون، وێرانکراون، یان زیانی قورسیان پێگەیشتووە.

---

 

١. پاشخانی سیاسی و مێژوویی

دوای ڕووخانی ڕژێمی پاشایەتی لە ئێران، گەلانی ئێران بەگشتی و گەلی کورد بە تایبەتی چاوەڕێی قۆناغێکی نوێی دیموکراسی، ئازادی سیاسی، مافە نەتەوەییەکان و بەشداریی یەکسان بوون. بەڵام بە زوویی، سیاسەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە بەرامبەر کوردستاندا لە ڕێگەی گفتوگۆ و چارەسەری سیاسییەوە گۆڕا بۆ سەرکوتی سەربازی و ئاسایشی.

لە ١٨ی ئەگۆستی ١٩٧٩، دوای ڕاگەیاندنی فەرمانی خومەینی، ڕابەری کۆماری ئیسلامیی ئێران، بۆ سەرکوتکردنی کوردستان، قۆناغێکی نوێ و توندتر لە هێرشەکانی ڕژێم دەستی پێکرد. ئەم فەرمانە کە لە بەڵگە فارسییەکاندا بە شێوەی «اختیار ۸ ماده‌ای امام در مورد نیروهای مسلح و سرکوب کردستان» ئاماژەی پێکراوە، لە ناوەرۆکدا ڕێگەی فراوانی دا بە هێزە چەکدارەکان بۆ سەرکوت، هێرش، گرتن و بەکارهێنانی هێزی توندوتیژ لە دژی کوردستان.

لە دوای ئەم قۆناغە، هێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بە شێوەیەکی سیستماتیک دەستیان کرد بە هێرش بۆ سەر شار و گوندەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. ئەم سیاسەتە تەنها ئامانجی سەربازی نەبوو، بەڵکو ئامانجی سیاسی و کۆمەڵایەتیی هەبوو: شکاندنی بزووتنەوەی سیاسیی کورد، ترساندنی خەڵکی مەدەنی، لەناوبردنی توانای خۆڕاگریی کۆمەڵگە، و ناچارکردنی خەڵک بە بێدەنگی یان ئاوارەبوون.

---

 

٢. شێوازەکانی سەرکوت و کۆمەڵکوژی

بەپێی زانیارییە بەردەستەکان، سیاسەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا چەند شێوازێکی سەرەکیی هەبوو:

یەکەم: هێرشی ئاسمانی و وشکانی بۆ سەر شارەکان
شارەکانی وەک سنە، مەهاباد، شنۆ، پیرانشار، سەقز و مەریوان بە شێوەی جیاواز بوونە ئامانجی بۆردومان، هێرشی سەربازی و میلیتاریزەکردنی ناوچە.

دووەم: گرتن و دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ
هەزاران کەس لە ساڵانی یەکەمی کۆماری ئیسلامیدا دەستبەسەر کران. بەشێک لەوانە لە دادگاکانی خێرا و نادادپەروەرانەدا حوکم دران، بەشێکیان ئێعدام کران، و بەشێکی دیکەیان لە زیندانەکاندا لە ژێر ئەشکەنجەدا گیانیان لەدەست دا.

سێیەم: گولەباران و ئێعدامی بەکۆمەڵ
لە هەندێک شار و ناوچەدا، وەک مەهاباد، ژمارەیەکی زۆر لە گەنجان و هاووڵاتیان بە هەڵواسین یان گولەباران لەناوبردران.

چوارەم: هێرش بۆ سەر گوندەکان
گوندەکان بوونە یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی ڕژێم. لە زۆر شوێندا خەڵکی مەدەنی، ژن، پیاو، پیر و منداڵ، بەبێ جیاوازی، بوونە قوربانیی هێرش و کۆمەڵکوژی.

پێنجەم: سووتاندن و وێرانکردنی گوندەکان
بەپێی سەرچاوەکان، ژمارەی گوندە وێرانکراوەکان یان سووتێنراوەکان جیاوازە. هەندێک زانیاری ئاماژە بە ٥١ گوند دەکات، و هەندێک زانیاریی دیکە ژمارەکە تا ٦٤ گوند بەرز دەکاتەوە. لە لێکۆڵینەوەی زانستیدا دەتوانرێت ئەم جیاوازییە وەک «جیاوازیی نێوان سەرچاوەکان» تۆمار بکرێت، بەڵام بنەمای دڵنیاتر ئەوەیە کە بڵێین: بەلایەنی کەمەوە ٥١ گوند وێران یان سووتێنراون، و بەپێی سەرچاوە جیاوازەکان ئەم ژمارەیە دەگاتە ٦٤ گوند.

---

 

٣. نموونەی شار و گوندە ئامانجکراوەکان

سنە

سنە یەکێک لە یەکەم شارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوو کە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ بووە ئامانجی هێرشی ڕژێم. لە ١٨ی ئاداری ١٩٧٩، دوو ڕۆژ پێش نەورۆز و تەنها ٣٥ ڕۆژ دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران، هێزەکانی ڕژێم لە وشکانی و ئاسمانەوە هێرشیان کردە سەر سنە. ئەم هێرشە بووە هۆی کوژرانی سەدان هاووڵاتی مەدەنی. عەبدوڵڵا حەسەنزادە ژمارەی قوربانیان بە ٤٥٠ کەس دەخاتەڕوو، لە کاتێکدا غەنی بلووریان ئاماژە بە ٢٣٠٠ قوربانی دەکات.

لە ١٩ی ئاداری ١٩٧٩، دوای دەرکردنی فەتوای جیهاد لەلایەن خومەینییەوە، هێزەکانی ڕژێم چەندین جار لە ئاسمان و وشکانییەوە هێرشیان کردە سەر شارەکە. بەپێی هەندێک زانیاری، لە ئەنجامی ئەم هێرشانەدا نزیکەی ٦٠٠ کەس کوژران.

قارنێ

گوندی قارنێ، سەر بە ناوچەی نەغەدە، یەکێک لە دیارترین نموونەکانی کۆمەڵکوژی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٧٩، هێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران هێرشیان کردە سەر ئەم گوندە و ٦٨ کەسیان کوشت، کە ناوی ٦٠ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە. لە نێو قوربانییاندا منداڵ، پیرەمێرد و خەڵکی مەدەنی هەبوون. ئەم ڕووداوە بووە یەکێک لە نیشانە سەرەکییەکانی توندوتیژیی سیستماتیک لە دژی گوندە کوردییەکان.

مەهاباد

مەهابادیش یەکێک لە ناوەندە گرنگەکانی سەرکوت بوو. لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٨٣، ڕژێمی ئێران زیاتر لە ٥٩ گەنجی مەهاباد بە هەڵواسین کوشت، کە هەندێک لەوانە تەمەنیان کەمتر لە ١٨ ساڵ بوو. ئەم ڕووداوە نیشانەی بەکارهێنانی ئێعدام و دادگایی خێرا و نادادپەروەرانە وەک ئامرازی ترساندن و سەرکوت بوو.

 

 

ورمێ و گوندەکانی دەوروبەری

ناوچەکانی دەوروبەری ورمێ، بە تایبەتی ئەنزەلی و سۆما، لە ساڵانی ١٩٨٣ تا ١٩٨٧ بوونە ئامانجی چەندین هێرش. گوندەکانی وەک گێچە، پیرانجخ، میراوا، کوڕە ژووروو، کوڕە خواروو، قۆجخ، کەرێز، ڕوولا و گۆڵانک، لە زنجیرەی ئەو شوێنانەن کە قوربانی و زیانی مرۆیی تێدا تۆمار کراوە.

هەوشار

ناوچەی هەوشار یەکێک لەو ناوچانەیە کە ژمارەیەکی زۆر لە گوندەکانی بوونە ئامانجی هێرش، گرتن، کوشتن و ئێعدام. گوندەکانی نابیکەندی، ئەحمەداوای خواروو، شێرمەرد، قەزقەپان، ئاقدەرای ناوەڕاستی، حەسەن ئاوا، حەسەن لاوان، یارازیز، چیراغتەپە، مەینبڵاخ، گوێغاج، قەزقۆپی، خاتون ئاوا، دەشکەستان، دوومەسکانی، ئاگاجاری، سەینجوت و قۆزلۆ لە ناو ئەو شوێنانەن کە بەردەوام ناویان لە زانیارییەکاندا دەردەکەوێت.

---

٤. شارە ئامانجکراوەکان

بەپێی ئەو زانیارییانەی لەبەردەستن، لە ماوەی ١٩٧٩ تا ١٩٨٧، ئەم شار و ناوچانە بوونە ئامانجی سەرکوت، بۆردومان، دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ، ئێعدام یان گولەباران:

١. سنە / Sanandaj
٢. نەغەدە / Naqadeh
٣. ورمێ / Urmia
٤. مەهاباد / Mahabad
٥. شنۆ / Oshnavieh / Shino
٦. پیرانشار / Piranshahr
٧. بۆکان / Bukan
٨. خۆی / Khoy
٩. ماکو / Maku
١٠. سەقز / Saqqez
١١. مەریوان / Marivan

ئەم شارانە بە یەک شێوە ئامانج نەکران؛ هەندێکیان بۆردومان کران، لە هەندێکیاندا ئێعدام و گولەبارانی بەکۆمەڵ ڕوویدا، و لە هەندێکی دیکەدا دەستگیرکردن، ترساندن، میلیتاریزەکردن و پاکتاوی سیاسی جێبەجێ کرا.

---

 

٥. گوند، ناوچە و شوێنە ئامانجکراوەکان و تۆماری ڕووداوەکان

بەپێی زانیارییە بەردەستەکان، کۆمەڵکوژییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تەنها لە ئاستی شارەکاندا قەتیس نەمانەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی بەرفراوان گوند و ناوچەکانی دەوروبەری شارەکانیشیان گرتەوە. ئەم شوێنانە بوونە ئامانجی هێرش، دەستگیرکردن، ئەشکەنجە، ئێعدام، گولەباران، سووتاندن و وێرانکردن. بۆ ئەوەی دۆسییەکە لە ئاستی گشتییەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی بەڵگەیی، لێرەدا تۆماری شوێنەکان بە پێی ناوچە، ڕێکەوت، ژمارەی قوربانیان و شێوازی تاوانەکان دەخرێتەڕوو.

سنە

سنە:
لە ١٨ی ئاداری ١٩٧٩، دوو ڕۆژ پێش نەورۆز و تەنها ٣٥ ڕۆژ دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران، هێزەکانی ڕژێم لە وشکانی و ئاسمانەوە هێرشیان کردە سەر سنە. ئەم هێرشە بووە هۆی کوژرانی سەدان هاووڵاتی مەدەنی. عەبدوڵڵا حەسەنزادە ژمارەی قوربانیان بە ٤٥٠ کەس دەخاتەڕوو، لە کاتێکدا غەنی بلووریان ئاماژە بە ٢٣٠٠ قوربانی دەکات.

لە ١٩ی ئاداری ١٩٧٩، دوای دەرکردنی فەتوای جیهاد لەلایەن خومەینییەوە، هێزەکانی ڕژێم چەندین جار لە ئاسمان و وشکانییەوە هێرشیان کردە سەر شارەکە. بەپێی هەندێک زانیاری، لە ئەنجامی ئەم هێرشانەدا نزیکەی ٦٠٠ کەس کوژران.

نیار:
لە نزیک شاری سنەیە. لە ٢٨ی ئایاری ١٩٨٣، یەک کەس کوژرا.

نەغەدە

قارنێ:
گوندی قارنێ، سەر بە ناوچەی نەغەدە، یەکێک لە دیارترین نموونەکانی کۆمەڵکوژی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٧٩، هێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران هێرشیان کردە سەر ئەم گوندە و ٦٨ کەسیان کوشت، کە ناوی ٦٠ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە. لە نێو قوربانییاندا منداڵ، پیرەمێرد و خەڵکی مەدەنی هەبوون. ئەم ڕووداوە بووە یەکێک لە نیشانە سەرەکییەکانی توندوتیژیی سیستماتیک لە دژی گوندە کوردییەکان.

قەڵاتان:
گوندێکە لە نزیک شاری نەغەدە. لە ٢٦ی ئاداری ١٩٨٠ زیاتر لە ١٢ کەس لێرەدا کۆمەڵکوژ کران.

بەیزاوێ:
لە نزیک نەغەدەیە. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٨١، ٩ کەس کوژران.

باپیرئاوا:
لە نزیک نەغەدەیە. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨١، ٩ کەس کوژران.

دیلانچەرخ، هەڵبێ، کۆیکان، کارێزەی شکاکان و یۆنسلیان:
لە نزیک نەغەدەدان. لە ١٤ی ئاداری ١٩٨٣، ٤٠ کەس کوژران، بەڵام تەنها ناسنامەی ٢٣ کەس دیاری کراوە.

خەلیفان و گۆڕخانە:
لە نزیک نەغەدەدان. لە ٢٥ی ئاداری ١٩٨٣، ٨ کەس لەم گوندانەدا کوژران.

چەقەڵ مستەفا:
لە نزیک نەغەدەیە. لە ٢٥ی ئاداری ١٩٨٣، ١٦ کەس کوژران، کە تەنها ناوی ١٣ کەسیان لەبەردەستدایە.

کانی ئەرد:
لە نزیک نەغەدەیە. لە ساڵی ١٩٨٤، یەک کەس کوژرا.

ورمێ

سیناوا:
لە نزیک ورمێیە. لە ١٨ی ئاداری ١٩٨٥، ٩ کەس کوژران.

گەچە:
لە نزیک ورمێیە. لە ٢٣ی ئاداری ١٩٨٣، ١٣ کەس کوژران و ناوی هەموویان پشتڕاست کراوەتەوە. هێزەکانی ڕژێم هەروەها ٣٥ کەسی دیکەیان دەستگیر کرد و لە زینداندا بە شێوەیەکی دڕندانە ئەشکەنجەیان دان. یەکێک لە زیندانییەکان، شاکور ئەحمەدی، برای ئیبراهیم ئەحمەدی کە پێشتر شەهید کرابوو، لە ژێر ئەشکەنجەی تونددا هۆشی لەدەست دا. جگە لەوەش، لە کاتی بۆردومانی ئاسمانی، ژنێک بە ناوی ڕەحیمە ڕۆحانی کوژرا و چەند کەسی دیکە بریندار بوون.

پیرانژ:
لە نزیک ورمێیە. لە ٢٧ی ئاداری ١٩٨٣، ١٧ کەس کوژران.

میرئاوا:
لە نزیک ناوچەی سۆمای شاری ورمێیە. لە ٢ی نیسانی ١٩٨٣، ١١ کەس کوژران، کە ٦ منداڵیان تێدا بوو. ئەو منداڵانە کاتێک کوژران کە لەگەڵ دایکەکانیان بوون. لە نێو کوژراوەکاندا ژنێک بە ناوی ڕافیە، کچی شاکر، هەبوو کە تەمەنی ٧٠ ساڵ بوو. هەروەها ژنێک بە ناوی مەریەم مستەفازادە، ژنێک بە ناوی حەنیفە خەدری لەگەڵ منداڵەکەی، و ژنێکی دیکە بە ناوی فەریدە مەحەمەدی لەگەڵ دوو منداڵەکەی کوژران.

کوورە ژووروو:
لە نزیک ناوچەی ئەنزەلی لە ورمێیە. لە ١٣ی نیسانی ١٩٨٣، ٥ کەس کوژران.

کوورە خواروو:
لە نزیک ناوچەی ئەنزەلی لە ورمێیە. لە ١٣ی نیسانی ١٩٨٣، ١٠ کەس کوژران؛ لە نێویاندا ٤ کەس لە گوندی هەمامە، کەسێک لە مەمەکان و کەسێک لە مینگۆل بوون.

قۆجخ:
لە نزیک ناوچەی ئەنزەلی لە ورمێیە. لە ١٩ی ئابی ١٩٨٣، دوو ژن بە ناوەکانی نازە ئەحمەدی و گوڵە ئەحمەد کوژران.

کارێز:
لە نزیک ئەنزەلی لە ورمێیە. لە ساڵەکانی ١٩٨٣، ١٩٨٤ و ١٩٩١، بە گشتی ٣ کەس کوژران. ئەم شوێنە پێویستی بە تێبینیی جیاواز هەیە، چونکە ساڵی ١٩٩١ لە دەرەوەی چوارچێوەی سەرەکیی ١٩٧٩–١٩٨٧ دێت، بەڵام بۆ تەواوکردنی تۆماری زانیارییەکان دەکرێت وەک درێژبوونەوەی هەمان سیاسەتی سەرکوت تۆمار بکرێت.

ڕوڵا:
لە نزیک ورمێیە. لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، ٧ کەس کوژران؛ ناوی ٦ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە.

گۆڵانک:
لە ناوچەی ئەنزەلی، نزیک ورمێیە. لە ساڵی ١٩٨٣، ٨ کەس کوژران.

مەهاباد

ئینەرقاش و ووسوکند:
لە نزیک مەهابادن. لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠، ٥٣ کەس کوژران، کە ناوی ٣٥ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە. بەپێی زانیارییەکان، هێزە بەسیجییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەم هێرشەیان بە سەرکردایەتی کەسێک بە ناوی مەعبودی ئەنجام دا.

قەرەگۆڵ:
لە نزیک مەهابادە. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣، ١٨ کەس کوژران. هەندێکیان تەمەنیان ٧٠ ساڵ یان زیاتر بوو.

سەوزی:
لە نزیک مەهابادە. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣، ٩ کەس کوژران.

مەهاباد:
لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٨٣، ڕژێمی ئێران زیاتر لە ٥٩ گەنجی مەهاباد بە هەڵواسین کوشت؛ هەندێک لەوانە تەمەنیان کەمتر لە ١٨ ساڵ بوو.

دەمە سوور، جەفرئاوا و مەرژانئاوا:
لە نزیک مەهابادن. لە ٣ی ئاداری ١٩٨٣، ژمارەیەکی زۆر کەس لەم گوندانەدا کوژران، بەڵام تەنها ناوی ٩ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە.

جەفرئاوا:
لە نزیک مەهابادە. لە ١٦ی ئاداری ١٩٨٣، ٢ کەس کوژران.

شنۆ

سۆفیا:
لە نزیک شاری شنۆیە. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠، ١٢ کەس کوژران. لە نێویاندا ٧ کەس تەمەنیان زیاتر لە ٥٠ ساڵ بوو. جگە لەوەش، لەم هێرشەدا ٢٠ کەسی دیکە بریندار کران.

جبرائیل ئاوا، گوندەوێڵە و دوئاوا:
لە نزیک شاری شنۆن. لە ١٤ی ئەیلوولی ١٩٨٣، ٦ کەس لەم گوندانەدا کوژران.

خۆی

کۆتۆل و حەبەش:
لە نزیک شاری خۆین. لە ٩ی نیسانی ١٩٧٩، ٢٠ کەس لەو ناوچانەدا کوژران.

ماکو

یارمق:
لە نزیک ماکۆیە. لە ٤ی ئایاری ١٩٨١، پیاوێک بە ناوی ئیسماعیل ڕەمینی، کوڕی محەمەد، کوژرا. لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨١ دوو پیاوی دیکە کوژران. ئیبراهیم هەمەتی، کوڕی عەلی، قوربانییەکی دیکە بوو کە لە ساڵی ١٩٨٣ کوژرا.

خەرمان:
لە نزیک ماکۆیە. لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٨١، یەک کەس کوژرا.

تیمکا:
لە نزیک ماکۆیە. لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨١، یەک کەس کوژرا.

بۆکان

کارگەی خشتەکەریی ساروقامیش:
لە نزیک بۆکانە. لە ١٣ی ئەیلوولی ١٩٨١، ١٨ کەس کوژران، کە ناوی ١٣ کەسیان پشتڕاست کراوەتەوە.

هەوشار

نەبیکەندی:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٠، هێزەکانی ڕژێم ٩ کەسیان کوشت.

ئەحمەدئاوا خواروو:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٠، ٦ کەس کوژران، کە یەکێکیان تەمەنی ١١ ساڵ بوو.

شێرمەرد:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٠، ٢ کەس کوژران.

قزقاپان:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٠، یەک کەس کوژرا.

ئاغدەڕای ناوەڕاستی:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٠، یەک کەس کوژرا.

حەسەن ئاوا:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٠، یەک کەس کوژرا.

حەسەن لاوان:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٠، دوو پیاو، کە باوک و کوڕ بوون، کوژران.

یارعەزیز و چراخ‌تەپە:
لە نزیک هەوشارەدان. لە ساڵی ١٩٨٠، ٤ ژن کوژران.

مەینبلاغ:
لە نزیک هەوشارە. لە شەوی ٣ی ئەیلوولی ١٩٨١، هێزەکانی ڕژێم ١١ کەسیان دەستگیر کرد و دواتر لە سێدارەیان دان.

گوێئاغاج:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨١، هێزەکانی ڕژێمی ئێران ٥ کەسیان لێرەدا کوشت.

قزقۆپی:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨١، ٢ کەس کوژران.

خاتوون ئاوا:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨١، یەک کەس کوژرا.

داشکەستان:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨١، ٣ کەس کوژران.

دوومەسکانی:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨١، ٣ کەس کوژران.

ئاغەجەری:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٢، پیرەمێردێک لەگەڵ هاوسەرەکەی کوژران. ئەوان پێیان وابوو بەهۆی پیرییەوە هێزەکان نایانکوژن و لە گوندەکە هەڵنەهاتبوون، بەڵام هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران کوشتیان.

سەینجوت:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٢، ٤ کەس کوژران.

قۆزڵوو:
لە نزیک هەوشارە. لە ساڵی ١٩٨٢، ٢ کەس کوژران. ژمارەیەکی زۆر کەسی دیکەش دەستگیر کران، کە دواتر ٢ کەس لەوانە لە سێدارە دران.

---

 

٦. ژمارە و سنووری زانیارییەکان

لە لێکۆڵینەوەی زانستیدا، جیاوازیی ژمارەکان نابێت وەک لاوازیی بابەتەکە ببینرێت، بەڵکو دەبێت وەک بەڵگەی پێویستیی توێژینەوەی زیاتری ئەرشیڤی، یاسایی و مەیدانی تێبگەین. لە دۆسییەکانی کۆمەڵکوژی و سەرکوتی دەوڵەتی، بە تایبەتی کاتێک دەوڵەت خۆی تۆمەتبارە، زۆرجار ژمارەی فەرمی، ژمارەی شایەتحاڵان، ژمارەی ڕێکخراوە سیاسییەکان و ژمارەی ئەرشیڤە ناوخۆییەکان جیاواز دەبن.

بۆیە، ئەم لێکۆڵینەوەیە ژمارەکان بە شێوەی خوارەوە یەکدەست دەکات:

• ماوەی ڕووداوەکان: ١٩٧٩ تا ١٩٨٧
• شار و ناوچەی ئامانجکراو: بەلایەنی کەمەوە ١١ شار و ناوچە
• گوند و شوێنی کۆمەڵکوژی: بەلایەنی کەمەوە ٦١ گوند و ناوچە
• قوربانیی پشتبەستراو بە زانیارییە بەردەستەکان: بەلایەنی کەمەوە ٥١٨ کەس
• گوندە سووتێنراو یان وێرانکراوەکان: بەپێی سەرچاوەکان نێوان ٥١ تا ٦٤ گوند

ئەم ژمارانە دەبێت وەک ژمارەی کۆتایی و تەواو نەبینرێن، بەڵکو وەک بنەمایەکی سەرەتایی بۆ لێکۆڵینەوەیەکی گەورەتر و بەڵگەدارتر تۆمار بکرێن.

---

 

٧. هەڵسەنگاندنی یاسایی و مێژوویی

لە ڕووی یاساییەوە، ئەو ڕووداوانەی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا لە نێوان ساڵانی ١٩٧٩ تا ١٩٨٧ ڕوویداون، پێویستیان بە هەڵسەنگاندنی ورد هەیە لە چوارچێوەی چەند زاراوەی نێودەوڵەتی:

کۆمەڵکوژی:
کوشتنی بەکۆمەڵی خەڵکی مەدەنی، بە تایبەتی لە گوندەکان، دەتوانرێت وەک کۆمەڵکوژی تۆمار بکرێت.

تاوان دژی مرۆڤایەتی:
ئەگەر هێرشەکان بە شێوەی بەرفراوان یان سیستماتیک دژی خەڵکی مەدەنی ئەنجامدرابن، دەتوانن لە چوارچێوەی تاوان دژی مرۆڤایەتی هەڵسەنگێنرێن.

جینۆساید:
بۆ ناساندنی یاسایی و نێودەوڵەتی وەک جینۆساید، پێویستە بەڵگەی ورد لەسەر نیازی لەناوبردنی بەشێک یان هەمووی گرووپێکی نەتەوەیی، ئیتنیکی، ڕەگەزی یان ئاینی کۆبکرێتەوە. لەم حاڵەتەدا، ئەوەی پێویستە زیاتر توێژینەوەی لەسەر بکرێت بریتییە لە: فەرمانە سیاسی و سەربازییەکان، زمانی فەرمیی ڕژێم، شێوازی هێرشەکان، هەڵبژاردنی ئامانجەکان، و شایەتحاڵی قوربانیان.

بەم پێیە، لە ئاستی مێژوویی و سیاسی، دەتوانرێت ئەم ڕووداوانە وەک کۆمەڵکوژی و پاکتاوی سیستماتیکی دژی خەڵکی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بناسرێن. لە ئاستی یاسایی نێودەوڵەتییشدا، پێویستە دۆسییەکە بە بەڵگەی زیاتر، شایەتحاڵی، فەرمانە نووسراوەکان و ئەرشیڤی دادوەری پشتیوانی بکرێت.

---

 

٨. گرنگی تۆمارکردن و دادپەروەری

ئەم کارەساتانە، هەرچەندە لەو کاتەدا لە میدیای ناوخۆیی و ناوچەییدا بە شێوەیەکی بەربڵاو باس کران، بەڵام تا ئەمڕۆ نەبوونەتە بابەتی توێژینەوەیەکی گەورە، سەربەخۆ و فەرمی لە ئاستی سیاسی، یاسایی و نێودەوڵەتی. ئەمە وایکردووە کە زۆرێک لە قوربانیان، ناوەکان، شوێنەکان، فەرمانەکان و شایەتحاڵییەکان هێشتا بە تەواوی نەکرێنە بەشێک لە ئەرشیڤی فەرمی مێژوویی.

لەبەر ئەوە، پێویستە:

• ناوی هەموو قوربانیان کۆبکرێتەوە و پشتڕاست بکرێتەوە.
• شوێنی هێرشەکان، گوندە وێرانکراوەکان و گۆڕەکانی قوربانیان تۆمار بکرێن.
• شایەتحاڵییەکانی ڕزگاربووان و کەسوکاری قوربانیان وەربگیرێن.
• بەڵگە سیاسی، سەربازی و دادوەرییەکان کۆبکرێنەوە.
• دۆسییەکە لە چوارچێوەی دادپەروەری، مێژوو، مافی مرۆڤ و یاسای نێودەوڵەتی پێشکەش بکرێت.

 

 

دەرئەنجام

کۆمەڵکوژییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٩ تا ١٩٨٧ بەشێکن لە مێژووی قورس و خوێناوی سەرکوتی گەلی کورد لە سەدەی بیستەمدا. ئەم ڕووداوانە تەنها زنجیرەیەک لە هێرشە سەربازییەکان نەبوون، بەڵکو بەشێک بوون لە سیاسەتێکی بەرفراوان بۆ شکاندنی ئیرادەی سیاسی و نەتەوەیی خەڵکی کورد، ترساندنی کۆمەڵگە، لەناوبردنی ناوچە مەدەنییەکان و سڕینەوەی یادەوەریی خۆڕاگری.

بەپێی ئەو زانیارییانەی ئێستا لەبەردەستن، ئەم کۆمەڵکوژییانە بەلایەنی کەمەوە لە ١١ شار و ناوچە و ٦١ گوند و شوێنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە ماوەی ١٩٧٩ تا ١٩٨٧، کۆمەڵکوژی و سەرکوتی بەرفراوان لە بەلایەنی کەمەوە ١١ شار و ناوچە، و ٦١ گوند و شوێنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕوویداوە، کە بووەتە هۆی شەهیدبوونی هەزاران کەس کە لە ناوەرۆکی لێکۆلینەوە بە وردی ئاماژەی پێکراوە. هەروەها بەپێی سەرچاوە جیاوازەکان، نێوان ٥١ تا ٦٤ گوند سووتێنراون، وێرانکراون، یان زیانی قورسیان پێگەیشتووە.

.

ئەم دۆسییەیە هێشتا پێویستی بە کارێکی زانستی، ئەرشیڤی، یاسایی و نێودەوڵەتی هەیە. تۆمارکردنی ئەم ڕووداوانە تەنها بۆ پاراستنی ڕابردوو نییە، بەڵکو بۆ ناساندنی ڕاستی، ڕێزگرتن لە قوربانیان، دادپەروەری بۆ کەسوکاریان، و ڕێگرتن لە دووبارەبوونەوەی تاوانەکانە.

 

 

 

 

سەرچاوە:

. بەدواداچوونی مەیدانی

مافی لەبەر هەڵگرتنەوەی پارێزراوە