کیمیابارانی سەردەشت ١٩٨٧

کیمیابارانی سەردەشت ١٩٨٧

لە ئێوارەی ڕۆژی ٢٨ی جۆزەردانی ١٩٨٧، فڕۆکە جەنگییەکانی ڕژێمی بەعسی عێراق، شاری سەردەشت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەروەها گوندی ڕەشەهەرمێی نزیکی ئەو شارەیان بە چەکی کیمیایی قەدەخەکراو، بە تایبەتی گازی خەردەل، کردە ئامانج. ئەم هێرشە یەکێک بوو لەو تاوانە گەورانەی کە ڕژێمی بەعس لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراقدا دژی خەڵکی مەدەنی بەکارهێنا، و بە یەکەم هێرشی کیمیایی دژی شارێکی مەدەنی لە ناو خاکی ئێران دادەنرێت.

پێش کیمیابارانی سەردەشتیش، ڕژێمی بەعس دەیان گوند و ناوچەی مەدەنی لە باشووری کوردستان، لەوانە شێخ وەسان، بالیسان و چەندین ناوچەی تر لە پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی و دهۆک، بە چەکی کیمیایی کردبووە ئامانج. ئەو هێرشانە بوونە هۆی شەهید بوون و برینداربوونی سەدان کەس، و ئازاری درێژخایەنی سەدان هاوڵاتی مەدەنی.

زیانە مرۆییەکان و کاریگەرییە درێژخایەنەکان

لە کاتژمێرەکانی سەرەتای هێرشی کیمیایی سەردەشتدا، بە دەیان کەس گیانیان لەدەستدا و زیاتر لە ٦٥٠ کەس بە شێوەیەکی سەخت بریندار بوون. هەروەها زیاتر لە ٨٠٠٠ دانیشتووی ناوچەکە بەرکەوتەی گازی ژەهراوی بوون. بە تێپەڕبوونی کات، ژمارەی کوژراوان گەیشتە ١٣٠ کەس، کە ١٠٩ کەسیان هاوڵاتی مەدەنی و ٢١ کەسیان سەربازی بوون.

لە نێو قوربانییاندا، ٣٩ کەس خوار تەمەنی ١٨ ساڵ بوون و ١١ منداڵیش خوار تەمەنی ٥ ساڵ بوون. هەروەها ٣٤ ژن و کچ لە نێو کوژراوەکاندا هەبوون. ئەم ئامارانە نیشان دەدەن کە هێرشەکە تەنها هێرشێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو هێرشێکی ڕاستەوخۆ بوو دژی ژیانی مەدەنی، خێزان، منداڵان و کۆمەڵگەیەکی بێ‌پاراستن.

گازی خەردەلی بەکارهاتوو لەو هێرشەدا بووە هۆی برینداربوونی توندی پێست، چاو و سیستەمی هەناسەدان. کاریگەرییەکانی ئەو گازە تەنها لە کاتی هێرشەکەدا نەوەستاون، بەڵکو لە شێوەی نەخۆشییە درێژخایەنەکان، لەوانە کێشەی هەناسەدان، تێکچوونی چاو، شێرپەنجە، نەزۆکی، لاوازبوونی سیستەمی بەرگری لەش و ئازاری دەروونی بەردەوام، تا ئەمڕۆش لە ژیانی ڕزگاربوواندا بەردەوامن. زۆرێک لە ڕزگاربووانی سەردەشت، بەبێ چارەسەری گونجاو و بەبێ پشتگیرییەکی تەواوی تەندروستی و یاسایی، هێشتا بەدەست ئاکامەکانی ئەو تاوانەوە دەناڵێنن.

هەوڵە دادوەرییەکان و ئاستەنگەکانی دادپەروەری

لە دوای کیمیابارانی سەردەشت، هەوڵەکانی دادوەری لە ئاستی ناوخۆیی، ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا بە شێوەیەکی سنووردار و ناتەواو بەڕێوەچوون. یەکێک لەو هەوڵانە لە ساڵی ٢٠٠٤ لە دادگاکانی ئێراندا دەرکەوت، کاتێک دادگای گشتیی تاران، لە پەیوەندی بە زیانەکانی هێرشە کیمیاییەکانی ڕژێمی بەعسی عێراق، دەوڵەتی ئەمریکای بەهۆی پشتیوانی لە حکومەتی سەدام حوسێن و یارمەتیدانی توانای سەربازی و کیمیایی ڕژێمی بەعس، بە بەرپرسیار زانی.

بەپێی ڕاپۆرتە هەواڵییەکان، دادگای تاران بڕیاری دا کە دەوڵەتی ئەمریکا ٦٠٠ ملیۆن دۆلار وەک قەرەبوو بۆ زیانلێکەوتووانی هێرشە کیمیاییەکان بدات. ئەم بڕیارە لە چوارچێوەی ئەو تۆمەتەدا دەرچوو کە ئەمریکا، بە شێوەی سیاسی، سەربازی و تەکنیکی، پشتیوانی لە ڕژێمی سەدام حوسێن کردووە، لە کاتێکدا ئەو ڕژێمە چەکی کیمیایی دژی هاوڵاتییانی مەدەنی و سەربازی بەکارهێناوە. هەروەها بڕیارەکە لە ڕێگەی باڵیۆزخانەی سویسرا لە تاران، وەک پارێزەری بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ئێران، بە لایەنی ئەمریکی ڕاگەیێنرا.

لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، کەیسی فرانس ڤان ئەنرات لە دادگای لاهای هۆڵەندا گرنگییەکی تایبەتی هەبوو. ڤان ئەنرات، بازرگانێکی هۆڵەندی بوو کە لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراقدا کەرەستە و ماددەی کیمیایی بە حکومەتی سەدام حوسێن فرۆشتبوو؛ ئەو ماددانە دواتر بۆ بەرهەمهێنانی چەکی کیمیایی، بە تایبەتی گازی خەردەل، بەکارهاتن. دادگاکانی هۆڵەندا ئەویان بە هاوبەشی لە تاوانە جەنگییەکاندا مەحکوم کرد، چونکە ئەو ماددانە لە هێرشە کیمیاییەکانی ڕژێمی عێراق دژی خەڵکی مەدەنی و سەربازی لە ئێران و رۆژهەڵات و باشووری کوردستاندا بەکارهێنرا، گرنگیی ئەم کەیسە لەوەدایە کە بۆ یەکەم جار، کەسێکی بازرگان و دابینکەری کەرەستەی کیمیایی، نەک بەرپرسێکی حکومی یان سەربازی، لە دادگایەکی ئەورووپیدا بەهۆی بەشداری لە تاوانە جەنگییەکان سزادرا. ئەمە دەرخەری ئەو ڕاستییەیە کە بەرپرسیارێتیی چەکی کیمیایی تەنها لەسەر ئەو دەستەیە نییە کە فەرمانی هێرش دەردەکات، بەڵکو ئەو زنجیرە بازرگانی، تەکنیکی و نێودەوڵەتییەش دەگرێتەوە کە توانای ئەنجامدانی ئەو تاوانانە بۆ ڕژێمی بەعس دابین کرد.

لە کاتی دادگاییکردنی ڤان ئەنراتدا، قوربانییان و ڕزگاربووانی هێرشە کیمیاییەکان بە بەڵگە و شایەتییەکانیان ڕۆڵێکی گرنگیان بینی. لەوانەش قادر مەولانپوور، ناسراو بە مام قادر، یەکێک لە ڕزگاربووانی کیمیابارانی سەردەشت، کە لە دادگادا وەک شایەتحاڵ ئامادە بوو و بەسەرهاتی خۆی و کارەساتی لەدەستدانی بنەماڵەکەی لە هێرشەکەدا گێڕایەوە. شایەتیی ئەو و هاوشێوەکانی نیشانیان دا کە کیمیابارانی سەردەشت بەشێک بوو لە سیاسەتی بەرفراوانی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن ڕژێمی بەعس.

هەرچەندە کەیسی ڤان ئەنرات لە ڕووی یاساییەوە گرنگ بوو، بەڵام نەیتوانی دادپەروەرییەکی تەواو بۆ هەموو قوربانییان و ڕزگاربووانی سەردەشت دابین بکات. ئەو کەیسە زیاتر بەرپرسیارێتیی دابینکەری کەرەستەی کیمیایی خستە بەردەم دادگا، بەڵام بەرپرسیارێتیی دەوڵەت، فەرماندەکان، دامەزراوە سەربازی و ئەو تۆڕە نێودەوڵەتییەی کە چەکی کیمیایی بۆ ڕژێمی بەعس ئاسان کرد، بە شێوەیەکی تەواو دادگایی نەکرا.

لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و دامەزراندنی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراقیش، ڕزگاربووانی سەردەشت هەوڵیان دا دۆسیەکەیان لەو دادگایەدا پێشکەش بکەن. بەڵام دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، کە بە پێی یاسای ژمارە ١٠ی ساڵی ٢٠٠٥ بۆ لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنی تاوانەکانی ڕژێمی بەعس دامەزرابوو، دۆسیەی سەردەشتی بە بیانووی ئەوەی هێرشەکە لە دەرەوەی خاکی عێراق ڕوویداوە و لە دەرەوەی دەسەڵاتی دادگادایە، ڕەتکردەوە.

ئەم ڕەتکردنەوەیە بۆ ڕزگاربووان و کەسوکاری قوربانییان تەنها ئاستەنگێکی یاسایی نەبوو؛ بەڵکو درێژەپێدانی نادادپەروەری بوو. چونکە هێرشەکە لەلایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە، بە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی قەدەخەکراو، دژی خەڵکی مەدەنی ئەنجامدرابوو، و پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە سیاسەتی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن دەوڵەتی عێراق لە سەردەمی ڕژێمی بەعسەوە هەبوو.

دادپەروەری لەبیرچوو و ئازاری بەردەوام

هەرچەندە خەمڵاندنەکان باس لەوە دەکەن کە نزیکەی ٨٠٠٠ کەس لە سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەری بەرکەوتەی گازی کیمیایی و بریندار بوون، بەڵام تا ئێستا تەنها نزیکەی ١٥٠٠ کەس بە فەرمی وەک قوربانیی کیمیایی تۆمارکراون. ئەم جیاوازییە گەورەیە لە نێوان ژمارەی بەرکەوتەکان و ژمارەی تۆمارکراواندا، نیشانەی کێشەیەکی قوڵی ئیداری، یاسایی و مرۆییە.

ڕاپۆرتەکان و شایەتیی ڕزگاربووان باس لە گەندەڵی، ناڕێکخراوی، هەڵاواردن و ناتەواوی لە پرۆسەی تۆمارکردن و ناساندنی قوربانییان دەکەن. لە کاتێکدا هەر ساڵ یادی کیمیابارانی سەردەشت دەکرێتەوە و هاوسۆزییەکی هێمادار دەردەبڕدرێت، بەڵام ئەو هاوسۆزییە نەبووە بە دادپەروەریی یاسایی، قەرەبووی کردەیی، چارەسەری تەندروستیی بەردەوام، یان ناساندنێکی تەواو و فەرمی بۆ هەموو قوربانییان.

 

ئەنجام

کیمیابارانی سەردەشت تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتی بوو؛ تاوانێک کە لەلایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە، بە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی قەدەخەکراو، دژی خەڵکی مەدەنی ئەنجامدرا. ئەم تاوانە لە ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا هێشتا دادپەروەریی تەواوی بۆ نەکراوە. هەرچەندە شایەتیی ڕزگاربووانی سەردەشت لە دادگای فرانس ڤان ئەنرات لە لاهای، گرنگییەکی مێژوویی و یاسایی هەبوو، بەڵام ئەمە بە تەنها نەیتوانی دادپەروەریی تەواو بۆ قوربانییان و کەسوکارەکانیان بگەڕێنێتەوە.

تا ئەمڕۆش زۆرێک لە بریندارانی کیمیایی سەردەشت بەدەست ئازاری جەستەیی و دەروونییەکانیانەوە دەناڵێنن. دادگا، دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ، دەوڵەتەکان و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەیانتوانیوە بەرپرسیارێتییەکی تەواو بگرنە ئەستۆ و دادپەروەری بۆ قوربانییان و ڕزگاربووان دابین بکەن.

کیمیابارانی سەردەشت وەک بەڵگەیەکی زیندووی دڕندەیی ڕژێمی بەعس و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دژی کوردان، لە مێژووی تاوانە نێودەوڵەتییەکاندا دەمێنێتەوە. ئەم تاوانە هەر تەنها ڕابردوو نییە؛ بەڵکو بانگەوازێکی بەردەوامە بۆ ناساندن، دادپەروەری، قەرەبوو، چارەسەری ڕزگاربووان و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سەرچاوەکان

[1]: ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان – KGNA (https://kgna.krd/ku/12644)
[2]: ناوەندی توێژینەوەی قوربانیانی کیمیایی سەردەشت – زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی ورمێ
[3]: ڕاپۆرتی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی سەبارەت بە کاریگەرییە درێژخایەنەکانی گازی خەردەل، ٢٠٠٩
[4]: بڕیاری دادگای گشتی تاران، لە ئەرشیفی هەواڵی پەیوەند، ٢٠٠٤ بڵاوکراوەتەوە https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html
[5]: دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق – یاسای ژمارە ١٠ی ساڵی ٢٠٠٥
[6]: دادگای فرانس ڤان ئێنرات – هۆڵەندا، دانیشتنی فەرمی 1ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥
[7]: ڕاپۆرتی دەزگای شەهید و ناوەندی لێکۆڵینەوەی مەجلیسی شۆرای ئیسلامی، ٢٠٢٠

تێبینی: وێنەکان

*وێنەی بریندارانی چەکی کیمیایی شاری سەردەشت

*وێنەی بۆمبەکانی کیمیابارانی سەردەشت لەگەڵ کەسوکاری قوربانیان

*وێنەی مۆنۆمێنتی یادوەری قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت