جینۆسایدی کوردی پاڵەیی / فەیلی – 1980

جینۆسایدی کوردی پاڵەیی/ فەیلی – 1980

پێشەکیی مێژوویی و ناسنامەیی

زۆر تیۆر هەیە سەبارەت بە بنەچەی ناوی کوردی فەیلی، و ئەم بابەتە لە ناو توێژینەوە مێژوویی و زمانەوانییەکاندا جێگای مشتومڕ بووە. بەڵام زۆربەی توێژەرەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە وشەی “فەیلی” لە ڕەگی وشەی ” پاڵە” یان ” پاڵەوان”، “پەهلی” یان “پەھلەوی” ـەوە هاتووە، کە بە مانای پاڵەوان یان پهلوان دێت. لە ڕووی زمانەوانییەوە، ئەم وشانە بە هۆی گۆڕانکاریی زمانی و بەعەرەب کردن نەبوونی پیتی ‘پ’ لە زمانی عەرەبی بۆتە “فەھلەوی”، “فەهلە” “فەهلی” و دواتر “فەیلی”.

کوردی کەلهۆر/ پەهلی، پاڵە، خەڵکی رەسەنی باشووری زاگروسن کە لە ئێستا پێیان دەگوترێت فەیلی و بە انگلیزی (Pehlí, Faili یان Fayli ) بە عەرەبی (الفيليون أو الكراد الفيلية) و بە فارسی (“فیلی” لە رەگی وشەی «پهلوی»، یان «فَهلَوی» ) بەشێکی دانەبڕاون لە نەتەوەی کورد، بە سێ شێوەزاری کوردی ئیلامی و لەکی و لوری قسە دەکەن.

سەبارەت بە ناوی کوردانی فەیلی لە جیاتی کوردانی پاڵە، پاڵەیی لەم لێکۆڵینەوەیە بە هۆی ئەوەیە لە هەموو بەڵگەنامەکانی دەوڵەتی عێراق لە هەموو سەردەمەکان ناویان بە فەیلیەکان هاتووە دەنا مەبەست ئاسمیلاسیۆن  واتە سڕینەوە و داماڵینی نەتەوەیەک لە ناسنامە و زمان و کەلتوری رەسەنی خۆی ئەویش بە پلان و بەرنامەی کەلتوریی نەتەوەی سەردەست، یان .. نیە*

لە ڕووی مێژووییەوە، ڕەگ و ڕیشەی کوردانی پەهلی (فەیلی) دەگەڕێتەوە بۆ هەزارەی یەکەمی پێش زایین، کە لە ناوچەکانی زاگروس نیشتەجێ بوون. هەندێک لێکۆڵینەوە مێژووییەکان ئاماژە دەدەن کە ئەم کۆمەڵە بە نزیکەیی بە کۆمەڵە مێژووییە کۆنەکان وەک ئیلامییەکان یان گۆتییەکان پەیوەندیان هەبووە. هەروەها لە پارێزگای ئیلام ناوچەیەک هەیە بە ناوی “پەهلە”، کە بە پێی هەندێک سەرچاوە سەرچاوەی ناوی “فەیلی” دەزانرێت.

لە ڕووی ئایینییەوە، کوردە فەیلییەکان بە شێوەیەکی گشتی دابەش دەبن لە نێوان پەیڕەوانی مەزهەبی شیعە و پەیڕەوانی ئایینی یارسان (ئەهلی حەق). بە پێی سەرچاوە مێژووییەکان، بەشێکی زۆر لە کوردانی فەیلی لە سەردەمی شانشینی سەفەوی (1507–1721) لە فارس، موسڵمان بوون لە سەر مەزهەبی شیعە.

لە ڕووی جوگرافییەوە، کوردە فەیلییەکان یەکێکن لە پێکهاتە بنەڕەتییەکانی گەلی کورد کە لە هەر دوو وڵاتی عێراق و ئێران نیشتەجێن. لە ئێران، کوردە فەیلییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە پارێزگاکانی لوڕستان، کرماشان و ئیلام دەژین، و لە عێراقیش لە هەرێمی کوردستان و ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی دیجلە، بەغدا، دیالە، کوت، میسان و ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق نیشتەجێن. ئەم پەخشبوونە جوگرافییە پیشان دەدات کە کوردی فەیلی لە ڕووی مێژوویی و کۆمەڵایەتییەوە بەشێکی بنەڕەتی ناوچەکەن و بەردەوامی مێژووییان لەو ناوچەیەدا هەیە.

وشەی “فەیلی” بە کۆمەڵێک هۆزی کوردی ئیلامی دەوترێت، کە لە ناوچەکانی (پێشکۆ و پشتکۆ)ی زنجیرەچیای زاگرۆس نیشتەجێ بوون. زۆربەی مێژوونووسان و توێژەران لەسەر ئەوە کۆکن کە فەیلییەکان بە ڕەچەڵەک پەیوەندییان بە ئیلامییە کۆنەکان یان گۆتییەکان هەیە. هەروەها لە پارێزگای ئیلام ناوچەیەک هەیە بە ناوی “پەهلە”، کە بە پێی هەندێک لێکۆڵینەوە، ناوی “فەیلی” لەو ناوچەیەوە هاتووە. ئەم پاشماوە مێژووییە پیشان دەدات کە کوردی فەیلی ریشەیەکی قووڵیان لە مێژووی کۆنی ناوچەکەدا هەیە.

کوردی فەیلی لە دەوڵەتی عێراق

دۆخی کوردە فەیلییەکان لە دەوڵەتی عێراقدا لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە دەستی پێدەکات. لە ساڵی 1924، یاسای ڕەگەزنامەی عێراقی گەلی عێراقی بە شێوەیەکی جیاوازی دابەش کرد بە سەر بنەمای ئایین، نەتەوە و ڕەچەڵەک. لە ئەنجامی ئەم یاسایەدا، زۆربەی کوردە فەیلییەکان بە تەبعیەتی ئێرانی ناونووسکران، کە ئەمەش بووە بناغەی یاسایی بۆ جیاکاری و ستەم لە دژیان و بەردەوام لە لایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە بە هاووڵاتی پلە دوو مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە

بۆیە کوردە فەیلییەکان هەمیشە کەوتوونەتە بەر سیاسەتی ستەم و هێرشی دەسەڵاتدارانی عێراق. لە سەردەمی پاشایەتییەوە تاکو سەردەمی کۆماری و هەتا ڕووخانی ڕژێمی بەعس، لە ماوەی چەندین دەیەدا بە شێوەیەکی بەردەوام تووشی تسفیرکردن، دەرکردن، کۆچپێکردنی بە زۆرەملێ، کۆمەڵکوژی و پاکتاوی ڕەگەزی بوونەتەوە.

توێژینەوەکان ئەم سیاسەتانە بە چوار قۆناغی سەرەکی دابەش دەکەن، کە سەرەتایان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1936. بەڵام قۆناغی هەرە گەورە و سیستەماتیکترین ئەم تاوانانە، جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان لە ساڵی 1980 بوو، کە لەلایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە بە شێوەیەکی ڕێکخراو و سیستەماتیک ئەنجام درا.

بۆیە، تێگەیشتن لە جینۆسایدی کوردی فەیلی پێویستی بە تێگەیشتن لە ئەم پاشماوە مێژوویی و یاساییە هەیە، چونکە ئەم تاوانە نە ڕووداوێکی ناگهان بوو، بەڵکو دەرئەنجامی سیاسەتێکی درێژخایەن بوو کە ئامانجی لەناوبردنی گرووپێکی نەتەوەیی دیاریکراو بوو.

قۆناغەکانی تسفیرکردن و جینۆسایدی کوردی فەیلی لە دەوڵەتی عێراق

سەردەمی پاشایەتی

قۆناغی یەکەم (1936)
لە ساڵی 1936، لە سەردەمی حکومەتی یاسین الهاشمی، کاتێک ڕەشید عالی گەیلانی وەزیری ناوخۆ بوو، یەکەمین قۆناغی تسفیرکردنی کوردە فەیلییەکان ئەنجامدرا و ژمارەیەک لە خێزانە فەیلییەکان بۆ وڵاتی ئێران ئاوارە کران.

سەردەمی کۆماری

قۆناغی دووەم (1969)
لە ساڵی 1969، کوردە فەیلییەکان ڕووبەڕوی شاڵاوی توندی ڕاگواستن و دەرکردن بوونەوە، کە ژمارەیان گەیشتە نزیکەی 200 خێزان.

قۆناغی سێیەم (1971–1972)
لە نێوان ساڵانی 1971–1972، شاڵاوی دەرکردنی کوردە فەیلییەکان فراوانتر بوو. نزیکەی 40 هەزار کوردی فەیلی بە بیانووی ئەوەی ڕەچەڵەکیان ئێرانییە، بە زۆرەملێ لە عێراق دەرکران.

سەردەمی ڕژێمی بەعس

قۆناغی چوارەم: جینۆسایدی فەیلییەکان (1980–1990)
لە 4ی نیسانی 1980 تاکو 19ی ئایاری 1990، ڕژێمی بەعسی عێراق جینۆسایدی سیستەماتیکی دژی کوردە فەیلییەکان ئەنجامدا. ڕژێمی بەعس بۆ یاسایی کردنی ئەم تاوانانە، هەستا بە دەرکردنی بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (قرارات مجلس قيادة الثورة المنحل)، و هەزاران فەرمان و نوسراوی فەرمی بۆ جێبەجێکردنی تسفیرکردن، دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و مۆڵک، و بێسەروشوێنکردنی هەزاران گەنجی فەیلی.

ئەم قۆناغە بە شێوەیەکی فراوان و سیستەماتیک، یەکێک بوو لە تاوانە گەورەکانی دژی کورد و یەکێک لە نموونە بێ وێنەکانی جینۆساید لە مێژووی هاوچەرخدا.

رژێمی بەعسی رووخاو بۆ بەهێز کردنی بریارەکانیان و بە یاسایی  لە قەڵەم دانی هەموو تاوانەکانی دژ بە کوردانی فەیلی هەستا بە دەرکردنی بریاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆرشی (هەڵوەشاوە) (قرارات مجلس قیادة الثورة) (المنحل)، هەروەها دەرکردنی هەزاران فەرمان و نوسراو و بروسکەی فەرمی بۆ جێبەجێکردنی تاوانەکان و پێشلکارییەکانیان.

دەستپێکی پرۆسەی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان (1980)

سەرەتای پرۆسەی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان لە ساڵی 1980 بە گرتنی نزیکەی 400 بازرگانی فەیلی دەستی پێکرد، کە لەو کاتەدا جومگەیەکی گرنگی ئابووری عێراقیان لە ناو دەستیاندا بوو. هەر لەگەڵ گرتنی ئەم بازرگانانە، فەرمانی دەستبەسەرداگرتنی هەموو ماڵ و مۆڵکی گوازراو و نەگوازراویان دەرچوو، کە ئەمە یەکەم هەنگاو بوو بۆ لەناوبردنی بناغەی ئابووری کوردە فەیلییەکان.

دوای ئەم هەنگاوە، ڕژێمی بەعس سیاسەتی سیستەماتیکی دژی کوردە فەیلییەکان جێبەجێ کرد، کە تێیدا بە هەموو شێوەیەک ڕووبەڕووی تسفیرکردن، دەرکردن و کۆچپێکردنی بە زۆرەملێ بۆ وڵاتی ئێران و ناوچەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق بوونەوە. بە پێی بڕیارەکانی 180 و 666 لە ساڵی 1980، مافی هاووڵاتیبوونی کوردە فەیلییەکان لێسەندرایەوە، ڕەگەزنامە و ناسنامەکانیان هەڵوەشێندرایەوە، و بە شێوەیەکی سیستەماتیک پاکتاوی ڕەگەزی ناوچەکانیان دەستی پێکرد.

لە دواتر، بە پێی بڕیاری ژمارە 916 و نزیکەی 30 بڕیاری تری لەو شێوەیە، دەست بەسەر هەموو ماڵ و مۆڵکی گوازراو و نەگوازراوی کوردە فەیلییەکان (مصادرة الأموال المنقولة وغير المنقولة) گیرا، لەگەڵ هەموو کەل و پەل و سامانەکانی ژیانیان. ئەم سیاسەتە لەگەڵ هێرشی زۆر توند و دڕندانە بەرامبەر کوردە فەیلییەکان هاوتا بوو، کە تێیدا زەوتکردنی ئافرەتان، کوشتنی پیاوان و منداڵان، و جیاکردنەوەی خێزانەکان ڕوویان دا، کە لە مێژووی هاوچەرخدا بە کەم وێنە دادەنرێت.

هەموو ئەم تاوانانە بە ڕێگای دەرکردنی دەیان بڕیاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی لەناوچوو (قرارات مجلس قيادة الثورة المنحل) جێبەجێ کران، کە گرنگترینیان بڕیارەکانی 666، 180، 916 و 474 بوون. هەروەها، بۆ جێبەجێکردنی ئەم سیاسەتە سیستەماتیکانە، سەدان لێژنەی ئیستخباراتی، سەربازی و ئیداری پێکهێنران، کە ئامانجیان جێبەجێکردنی فەرمانەکان و بەردەوامی پرۆسەی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان بوو.

نموونەی لە بەڵگەنامە فەرمییەکانی دەوڵەتی عێراق لە سەردەمی ڕژێمی بەعس

بڕیاری ژمارە (666) ـ بناغەی یاسایی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان

یەکێک لە گرنگترین بەڵگەنامە یاساییەکانی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان، بڕیاری ژمارە **(666)**ی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی لەناوچووە، کە لە 7/5/1980 دەرچوو. ئەم بڕیارە یەکێک بوو لە سەرەکیترین بناغە یاساییەکان کە ڕژێمی بەعس بەهۆیەوە پرۆسەی تسفیرکردن و پاکتاوی ڕەگەزی کوردە فەیلییەکان دەستی پێکرد.

لە ناوەڕۆکی بڕیاری ژمارە (666) هاتووە:

1. سڕینەوەی هاووڵاتیبوون
   ڕژێمی بەعس فەرمان دەدات بە سڕینەوەی هاووڵاتیبوونی هەموو ئەو عێراقیانەی کە “ڕەچەڵەکیان بۆ وڵاتێکی تر دەگەڕێتەوە”، بە تایبەتی کوردە فەیلییەکان، بە بیانووی ئەوەی “وەفاداریان بۆ وڵات نیە”.
2. ڕاگواستن و دەربەدەرکردن
   بە پێی ئەم بڕیارە، وەزارەتی ناوخۆ دەسەڵاتی تەواوی وەرگرت بۆ دەرکردن و تسفیرکردنی ئەو کەسانەی هاووڵاتیبوونیان لێسەندرابوو، بۆ دەرەوەی سنووری عێراق.
3. دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و مۆڵک
   دوای دەرکردنی کوردە فەیلییەکان، ماڵ و سامان و داراییەکانیان دەستبەسەر دەکران، کە ئەمەش بەشێکی سەرەکی بوو لە سیاسەتی لەناوبردنی بناغەی ئابووریان.

ئەم بڕیارە، بە شێوەیەکی ڕوون، دەسەڵاتی یاسایی بە ڕژێمی بەعس دا بۆ:

• سڕینەوەی ناسنامە
• سڕینەوەی هاووڵاتیبوون
• تسفیرکردن و دەرکردن
• دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و مۆڵک
• پاکتاوی ڕەگەزی

بڕیاری (666) بە شێوەیەکی فراوان بەکارهێنرا و بووە بناغەی یاسایی بۆ جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان لە ساڵی 1980، کە دواتر بە بڕیارەکانی تر وەک 180، 916 و 474 تەواوکرایەوە.

ئەم بەڵگەنامانە بە ڕوونی پیشان دەدەن کە جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان نە تەنها تاوانێکی سیاسی یان سەربازی بوو، بەڵکو پرۆسەیەکی ڕێکخراوی دەوڵەتی بوو، کە بە بڕیار و فەرمانی فەرمی ئەنجام درا، کە ئەمەش لە توێژینەوەکانی جینۆساید و دادپەروەری راگوزەریدا گرنگییەکی زۆری هەیە.

زانیاریی سەرەکی بەڵگەنامەی ژمارەی بڕیار: 916

• دەزگای دەرچوون: مجلس قيادة الثورة (ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش)
• ژمارەی بڕیار: 916
• بەروار: 10 / 6 / 1980
• دەرهێنەر: صدام حسين
• جۆری بەڵگەنامە: بڕیاری فەرمی حکومەتی

ناوەڕۆکی بڕیارەکە

بە پێی ئەم بڕیارە:

1. دەوڵەت بە بێ قەرەبووکردنەوە
   هەموو ماڵ و مۆڵک و داراییەکانی ئەو کەسانە دەستبەسەر دەکات کە لە قانوونی هاوپێوەکراودا باسکراون.
2. سپاردنی جێبەجێکردن
   جێبەجێکردنی بڕیارەکە سپێردراوە بە وەزارەتی دارایی و دەزگا پەیوەندیدارەکان.

گرنگی ئەم بەڵگەنامە

ئەم بڕیارە یەکێکە لە گرنگترین بەڵگەنامەکان کە پیشان دەدات:

• جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان سیاسەتێکی فەرمی دەوڵەتی بوو
• دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و مۆڵک بە یاسایی حکومەتی ئەنجام دراوە
• تاوانەکان بە فەرمانی سەرەوە جێبەجێ کراون
• جینۆسایدەکە پلانێکی ڕێکخراو و سیستەماتیک بوو

نموونەی بەڵگەنامەکانی ڕژێمی بەعس پیشان دەدەن کە جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان نە تەنها سیاسەتێکی سیاسی بوو، بەڵکو پرۆسەیەکی فەرمی و یاسایی دەوڵەتی بوو. لەوانە بڕیاری ژمارە (916)ی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش بە بەرواری 10/6/1980، کە تێیدا دەوڵەتی عێراق فەرمان دەدات بە دەستبەسەرداگرتنی هەموو ماڵ و مۆڵک و داراییەکانی کوردە فەیلییەکان بە بێ قەرەبووکردنەوە. ئەم بڕیارە یەکێکە لە بەڵگەنامە یاساییەکان کە دەیسەلمێنێت جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان بە فەرمانی ڕەسمی دەوڵەتی و بە شێوەیەکی سیستەماتیک جێبەجێ کراوە.

هەڵوەشاندنەوەی خێزان و پاکتاوی کۆمەڵایەتی بە بریاری ٤٧٤

کوردانی فەیلی لە میانەی سیاسەتی چەوسانەوە و توندوتیژی ڕژێمی بەعس، ڕووبەڕووی هەڵوەشاندنەوەی خێزان و پەرتەوازەکردنی کۆمەڵایەتی بوونەوە. ڕژێمی بەعس، لە چوارچێوەی پرۆسەی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان، تەنها بە تسفیرکردن و دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و مۆڵک نەوەستا، بەڵکو دەستی بۆ بنچینەی کۆمەڵگا، واتە خێزان برد، بۆ تێکدانی پەیوەندییە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکان.

لەو چوارچێوەیەدا، سەدام حوسێن، سەرۆکی پێشووی عێراق و سەرکردەی ڕژێمی بەعس، بە دەرکردنی بڕیاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (المنحل) بە ژمارە (474) لە 15/4/1981، هەنگاوێکی دیکەی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان هەڵگرت. لە ناوەڕۆکی ئەم بڕیارەدا هاتووە کە:

«ئەو پیاوە عێراقیانەی ژنەکانیان فەیلییە، دەبێت لێیان جیا ببنەوە، و خەڵات دەکرێن بە چوار هەزار دینار ئەگەر سەرباز بن، و دوو هەزار و پێنج سەد دینار ئەگەر سڤیل بن» (بەپێی دراوی پێشوی عێراق).

ئەم بڕیارە، بە شێوەیەکی ڕوون، هەوڵێکی سیستەماتیک بوو بۆ تێکدانی خێزانەکان و جیاکردنەوەی هاوسەرانی کوردی فەیلی لە پیاوانی عێراقی، کە ئەمەش بەشێک بوو لە سیاسەتی پاکتاوی ڕەگەزی و لەناوبردنی ناسنامەی نەتەوەیی کوردە فەیلییەکان.

بەڵگەنامەکانی فەرمی و بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش پیشان دەدەن کە جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان تەنها لە چوارچێوەی کوشتار و تسفیرکردن نەبوو، بەڵکو هەوڵێکی ڕێکخراو بوو بۆ لەناوبردنی بناغەی کۆمەڵایەتی و خێزانیان، کە یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی جینۆساید لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتی و توێژینەوەکانی جینۆساید ناسیدا.

کوشتار، بێسەروشوێنکردن و ئاوارەیی کوردانی فەیلی

لە جینۆسایدی کوردانی فەیلی، نزیکەی ٢٣ هەزار کەس لە تەمەنی ١٨ تا ٢٨ ساڵ، وەک هێزی بەرهەمهێن و داهاتووی کۆمەڵگا، بوونە ئامانجی سیاسەتی پاکتاوی ڕەگەزی ڕژێمی بەعس. ئەم گەنجانە بە شێوەی جۆراوجۆر لەناوبردران؛ هەندێکیان لە سێدارە دران، هەندێکیان ڕەوانەی کێڵگەکانی مین کران لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق، و هەندێکی تر بە چەکی کۆکوژ تاقیکراونەتەوە. بەشێکی تر لە ناو حەوزی ترش و شوێنە نهێنییەکان، بە دڕندانەترین شێوە مامەڵەیان لەگەڵ کرا، کە تا ئێستا چارەنووسیان نادیارە و بە بێسەروشوێن ناسراون.

لە هەمان کاتدا، بە پێی بەڵگەنامەکان و ئامارە بەردەستەکان، نزیکەی ٧٥٠٠٠٠ کەس لە کوردانی فەیلی بە زۆرەملێ تسفیر، ئاوارە و دەربەدەر کران. زۆربەی ئەوان لە ئۆردوگاکانی وڵاتی ئێران ساڵانێکی زۆر لە ژیانێکی پڕ لە چەرمەسەری، ئاوارەیی و مردنی لەسەرخۆ بەڕێکرد. هەزاران خێزان بە هیوای گەڕانەوەی خۆیان بە ماڵ و وڵاتیان مایەوە، بەڵام بەشێکی زۆریان هەرگیز نەگەڕانەوە و لە دوورە وڵات و لە بارودۆخی ئاوارەیی گیانیان لەدەستدا.

وەک نمونە ئەم بەڵگەنامەیە بریاری سەرۆکایەتی دادگای شۆرش ، کە یەکێکە لە بەڵگەنامە یاساییەکانی کوشتار و سێدارەدانی کوردە فەیلییەکان لە ساڵی 1980دا.

زانیاریی سەرەکی بەڵگەنامەکە

• دەزگای دەرچوون: رئاسة محكمة الثورة (سەرۆکایەتی دادگای شۆڕش)
• ژمارەی حوکم: 361 / ج / 1983
• بەروار: 28 / 6 / 1983
• جێی دادگا: بغداد
• جۆری بڕیار: حکم بە سێدارەدان (الإعدام شنقاً حتى الموت)

ناوەڕۆکی بەڵگەنامە

لە ئەم بەڵگەنامەیەدا، دادگای شۆڕشی ڕژێمی بەعس حوکم دەدات بە سێدارەدانی کۆمەڵێک کەس کە زۆربەیان لە کوردە فەیلییەکانن.

بەڵگەنامەکە ناوی ژمارەیەکی زۆر کەسی تێدایە، کە دادگا بە “تاوانی سیاسی” یان “پەیوەندی بە ئێران” تاوانبار کردوون، کە ئەمە شێوەیەکی بەردەوام بوو لەو کاتەدا بۆ کوشتنی کوردە فەیلییەکان.

لە کۆتایی بەڵگەنامەکەدا بە ڕوونی هاتووە:

“الحكم بالإعدام شنقاً حتى الموت”
واتە: حوکم بە سێدارەدان تا مردن

گرنگی ئەم بەڵگەنامە

ئەم بەڵگەنامەیە گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە:

• بەڵگەیەکی فەرمی کوشتنی کوردە فەیلییەکانە
• پیشان دەدات کوشتنەکان بە “حوکمی دادگا” ئەنجامدراون
• دەری دەخات جینۆسایدەکە سیستەماتیکی دەوڵەتی بوو
• بەڵگەیەکی یاساییە بۆ توێژینەوەی جینۆساید

بەڵگەنامەکانی دادگای شۆڕشی ڕژێمی بەعس پیشان دەدەن کە جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان تەنها لە چوارچێوەی تسفیرکردن نەبوو، بەڵکو کوشتاری سیستەماتیکی گەنجانیشی تێدا بوو. یەکێک لەو بەڵگەنامانە حکمێکی دادگای شۆڕشە بە ژمارە (361/ج/1983) بە بەرواری 28/6/1983، کە تێیدا کۆمەڵێک کەس ـ کە زۆربەیان کوردە فەیلی بوون ـ بە سێدارەدان تا مردن حوکم دراون. ئەم بەڵگەنامەیە بە ڕوونی پیشان دەدات کە کوشتاری کوردە فەیلییەکان بە فەرمانی فەرمی و بە شێوەیەکی سیستەماتیک لەلایەن دەزگا یاساییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئەنجام دراوە، کە ئەمەش یەکێکە لە بەڵگە سەرەکییەکانی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان.

دۆخی یاسایی کوردە فەیلییەکان دوای 2003

دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق، لە ساڵی 2006، یاسای ڕەگەزنامەی عێراقی بڕیاری **(666)**ی ساڵی 1980ی پووچەڵ کردەوە. لە ئەنجامی ئەم هەنگاوەدا، کۆمەڵێک لە کوردە فەیلییەکان توانییان بەشێک لە مافە یاساییەکانیان بگەڕێننەوە، بە تایبەتی مافی هاووڵاتیبوون، بەڵام، سەرەڕای ئەم هەنگاوە یاساییە، زۆرێک لە کوردە فەیلییەکان هێشتا متمانەیان بە دەوڵەتی عێراق نەماوە، بەهۆی ئەو تاوانە گەورانەی کە لە دژیان ئەنجامدرا. بە شێوەیەکی گشتی، تا ئێستا زۆرێک لەوان هێشتا ڕووبەڕووی کێشەی یاسایی، کۆمەڵایەتی و ئابووری دەبنەوە، و لە هەندێک بارودۆخدا وەک هاووڵاتی بێگانە یان دەرجە دوو مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، کە ئەمەش پیشانەی بەردەوامی کاریگەرییەکانی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان و جێبەجێ نەکردنی دادپەروەری راگوزەری داوی قۆناغی جینۆساید.

کەیسی جینۆسایدی کوردی فەیلی لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق

دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی 2003، کەیسی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان وەک یەکێک لە تاوانە گەورەکانی دژ بە گەلی کوردستان، رەوانەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا. لە 21/12/2008، بە شێوەی فەرمی کەیسی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان گەیشتە دادگای باڵا، و پاش ماوەیەک لە لێکۆڵینەوە و گەڕان بە شوێن بەڵگەنامە و ئامارەکان، دادگا لە 29ی تشرینی دووەمی 2011 بریاری فەرمی دەرکرد کە تاوانەکانی ئەنجامدراو لە دژی کوردە فەیلییەکان جینۆساید بوون.

ئەم بڕیارە دواتر لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و حکومەتی عێراقی فیدراڵ پەسەندکرا، کە ئەمەش ناساندنی فەرمی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکان بوو لە ڕووی یاسایی و دەستوری. بەڵام، سەرەڕای ئەم ناساندنە فەرمییە، تا ئێستا دۆخی ژیانی کوردە فەیلییەکان نەگەڕاوەتەوە بۆ دۆخی پێش قۆناغی تاوان، و زۆرێک لە کێشە سەرەکییەکانیان هێشتا چارەسەر نەکراوە.

لەوانەش:

• گەڕانەوەی تەواوی ماڵ و مۆڵکەکان
• قەرەبووی مادی و مەعنەوی
• دیار نەبوونی چارە نووسی هەزاران قوربانی
• بەردەوامبوونی کێشەی ڕەگەزنامە و ناسنامە

هەروەها، سەرەڕای ناساندنی جینۆسایدەکە، حکومەتی عێراق تا ئێستا جگە لە بانگەشەی راگەیاندن و بڕیارە سیاسییەکان، هەنگاوێکی کردارى بۆ قەرەبووکردنەوەی قوربانیان و چارەسەرکردنی دۆخیان نەگرتووە، کە ئەمەش وەک هەموو کەیسەکانی دیکەی جینۆسایدی گەلی کوردستان، نیشانەی درێژبوونەوەی کاریگەرییەکانی ئەو تاوانەکانە

♦تێبینی

ئەوەی سەرەوە کورتکراوەی لێکۆلینەوەیەکم لە کۆنگرەی زانستی نێودەوڵەتی جینۆسایدی گەلی کوردستان (جینۆسایدی کوردی فەیلی) لە رۆژانی 2-4 ی ئایاری 2023 لە رۆژی سێیەم 2023/5/4 کاتژمێر 11ی بەیانی پانێلی دووەم بە ناو نیشانی «دێکۆمێنت کردنی جینۆسایدی کوردانی فەیلی بە رێگا زانستیەکان» کە لێکۆلینەوەکەم لەسەر « ئەرشیف کردنی بەڵگەنامەکانی جینۆسایدی کوردی فەیلی تێڕوانینێک بۆ ئایندە» بوو

*سەبارەت بە ناوی کوردانی فەیلی لە جیاتی کوردانی پاڵە، پاڵەیی بە هۆی ئەوەیە هەموو بنەڵگەنامەکانی دەوڵەتی عێراق لە هەموو سەردەمەکان بە فەیلیەکان هاتووە دەنا مەبەست ئاسمیلاسیۆن واتە سڕینەوە و داماڵینی نەتەوەیەک لە ناسنامە و زمان و کەلتوری رەسەنی خۆی ئەویش بە پلان و بەرنامەی کەلتوریی نەتەوەی سەردەست، یان .. نیە