پەروەردەی بیرەوەریی جینۆسایدی کورد بۆ منداڵان

پەروەردەی بیرەوەری، ناسنامە، دادپەروەری و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە

پێشەکی

جینۆساید تەنها ڕووداوێکی مێژوویی نییە؛ بەڵکو زامێکی قووڵی نەتەوەیی، مرۆیی و کۆمەڵایەتییە. بۆ گەلێکی وەک کورد، کە لە مێژووی هاوچەرخدا بووە ئامانجی ئەنفال، کیمیاباران، کوچاندنی زۆرەملێ، گوند وێرانکردن، ونکردن، عەرەبکردن و گۆڕی بەکۆمەڵ، فێرکردنی جینۆساید بە نەوەی نوێ کارێکی گرنگی نەتەوەیی و پەروەردەییە.

بەڵام ئەم فێرکردنە دەبێت بە شێوەی تەمەن‌گونجاو بێت. منداڵانی پۆلی سەرەتایی نابێت بە وردەکاریی توند، دیمەنی ترسناک، یان زمانی خوێناوی ڕووبەڕووی تاوانەکان بکرێنەوە. لەبری ئەوە، دەبێت لە ڕێگەی چیڕۆک، وێنەی ئارام، ناو، گوڵ، دار، خێزان، قوتابخانە، زمان، کولتوور و هەستی هاوسۆزی فێر بکرێن.

مەبەست ئەوە نییە ڕاستیی مێژوو نەرم بکرێتەوە، بەڵکو ئەوەیە ڕاستیی مێژوو بە شێوەیەک بگوازرێتەوە کە منداڵ بتوانێت تێبگات، هەست بە شانازی نەتەوەیی بکات، ڕێز لە قوربانیان بگرێت، و لە هەمان کاتدا لە ڕق، ترس و تۆڵە دوور بێت.

گرووپی تەمەنی ئامانج:
منداڵانی قۆناغی سەرەتایی

لە قۆناغی سەرەتاییدا، ئامانج ئەوە نییە منداڵ هەموو ڕووداوە مێژوویی و یاساییەکانی جینۆساید بە وردی بزانێت، بەڵکو ئەوەیە بنەماکانی ڕێزگرتن لە مرۆڤ، ناسینی جیاوازی، شانازی بە ناسنامەی کوردی، پاراستنی بیرەوەری و هەستی دادپەروەری لە ناخیدا دروست ببێت. وردەکارییە مێژوویی، بەڵگەنامەیی، یاسایی و سیاسییەکان دەکرێن لە قۆناغەکانی ناوەندی و ئامادەییدا بە شێوەی پله‌پله و زانستی‌تر پێشکەش بکرێن.

---

١. ئەزموونی نێودەوڵەتی لە پەروەردەی بیرەوەریی جینۆساید بۆ منداڵان

لە وڵاتانی جینۆسایدکراو و ناوەندەکانی بیرەوەریی جیهانی، فێرکردنی جینۆساید بۆ منداڵان بە شێوەیەکی پله‌پله و تەمەن‌گونجاو دەکرێت. ئەزموونی هۆلۆکاست، کەمبودیا، بۆسنا و ڕواندا نیشان دەدات کە پەروەردەی جینۆساید بۆ منداڵان نابێت بە ترساندن دەست پێبکات، بەڵکو دەبێت بە مرۆڤ، ناسنامە، ژیان و بیرەوەری دەست پێبکات.

هۆلۆکاست

لە فێرکردنی هۆلۆکاستدا، بۆ منداڵانی تەمەن بچووک، سەرەتا باس لە ژیانی ئاسایی قوربانیان دەکرێت: خێزان، قوتابخانە، هاوڕێ، یاری، نامە، وێنە و یادگاری. مەبەست ئەوەیە منداڵ بزانێت قوربانیان ژمارە نەبوون، بەڵکو مرۆڤی خاوەن ناو، خەون، خێزان و ژیان بوون.

لەو ئەزموونەدا، وشەکانی هاوسۆزی، ڕێزگرتن، جیاوازی، ماف، بیرەوەری و بەرپرسیارێتی دەخرێنە پێش، نەک دیمەنی توند و وردەکاریی ئازار.

کەمبودیا

لە کەمبودیا، پاش جینۆسایدی خمیر سوور، پەروەردە بەشێک بووە لە پاراستنی بیرەوەری و فێرکردنی نەوەی نوێ. بەڵگە، شایەتی، ئەرشیف و چیڕۆکی خێزانەکان بەکاردەهێنرێن بۆ ئەوەی منداڵ و گەنج تێبگەن کە ڕق، درۆ، جیاکاری و دەسەڵاتی بێ‌سنوور چۆن دەتوانن ببنە هۆی تاوانی گەورە.

ئەم ئەزموونە بۆ کوردستان گرنگە، چونکە ئەرشیف نابێت تەنها شوێنی هەڵگرتنی بەڵگە بێت؛ بەڵکو دەبێت ببێتە سەرچاوەی پەروەردە، فێربوون و پاراستنی کۆیادەوەری.

بۆسنا و سرێبرێنیتسا

لە ئەزموونی سرێبرێنیتسا، زۆرجار سێ بنەما بەکاردەهێنرێن: بیرکردنەوە، فێربوون، بەڵێن. واتە نەوەی نوێ قوربانیان لەبیر ناکات، لە هۆکارەکانی ڕق و جیاکاری فێر دەبێت، و بەڵێن دەدات لە ژیانی خۆیدا دژی نادادی و جیاکاری بوەستێتەوە.

ئەم مۆدێلە بۆ جینۆسایدی کوردیش زۆر گونجاوە:
ئێمە لەبیر ناکەین، فێر دەبین، و بەڵێن دەدەین نادادی دووبارە نەبێتەوە.

ڕواندا

لە ڕواندا، پاش جینۆسایدی ١٩٩٤، پەروەردەی ئاشتی و هاوسۆزی بووە بە بەشێکی گرنگی چاکسازیی کۆمەڵگە. منداڵان فێر دەکرێن کە زمانی ڕق، جیاکاری و سووکایەتی لە وشەی بچووکەوە دەست پێدەکات، بەڵام دەتوانرێت بە هاوسۆزی، ڕێزگرتن و فێربوون ڕێگری لە گەورەبوونی بکرێت.

بۆ کوردستانیش، فێرکردنی جینۆساید دەبێت تەنها وانەی مێژوو نەبێت؛ دەبێت ببێتە پەروەردەی مافی مرۆڤ، ئاشتی، ناسنامە، دادپەروەری و بەرپرسیارێتی.

---

٢. تایبەتمەندیی جینۆسایدی کورد

جینۆسایدی کورد تایبەتمەندییەکی تایبەتی هەیە، چونکە تەنها لە شێوەی کوشتار یان ونکردن نەبوو، بەڵکو چەند شێوەی تاوانی لەخۆگرت:

ئەنفال، کیمیاباران، گوند وێرانکردن، کوچاندنی زۆرەملێ، ونکردنی خێزانەکان، گۆڕی بەکۆمەڵ، عەرەبکردن، قەدەغەکردنی ژیان لە گوندەکان، و هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی کوردی.

لە ئەنفالدا، گوند و شارۆچکە و خێزانەکان لەناو سیاسەتی ڕێکخراوی دەوڵەتی بەعسدا کرانە ئامانج. لە کیمیاباراندا، تەنانەت هەوای پاک، ژیان و ئاسایشی خەڵکی بێ‌تاوان کرایە ئامانج. ئەمە جینۆسایدی کورد دەکاتە یەکێک لە نموونە قورسەکانی تاوانی دەوڵەتی دژی گەلێک.

بەڵام بۆ منداڵانی پۆلی سەرەتایی، ئەم ڕاستییانە دەبێت بە زمانی پارێزراو و تەمەن‌گونجاو بگوترێن. نابێت وردەکاریی ئازار، مردن، گۆڕ یان دیمەنی ترسناک بخرێنە پێش. بەڵکو دەبێت بگوترێت:

“جارێک دەسەڵاتێکی ناداد ویستی ژیانی کورد بشکێنێت. گوندەکان، خێزانەکان، زمان و هەوای پاکی خەڵک کرانە ئامانج. بەڵام کورد نەسڕایەوە؛ زمانەکەی ماوە، ناوەکانی ماون، بیرەوەرییەکەی ماوە، و ئەمڕۆ ئێمە ئەو مێژووە فێر دەبین بۆ دادپەروەری و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە.”

---

٣. پەروەردەی نەتەوەیی؛ نەرمبوون مانای لاوازی نییە

لە باسکردنی جینۆسایدی کورد بۆ منداڵان، پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە: ئایا شێوازی نەرم و تەمەن‌گونجاو دەتوانێت هەستی نەتەوەیی لاواز بکات؟

وەڵام ئەوەیە: نەخێر. نەرمبوون لە پەروەردەی منداڵدا مانای لاوازکردنی ڕاستیی مێژوو نییە؛ بەڵکو مانای پاراستنی دڵ و دەروونی منداڵە. منداڵی سەرەتایی هێشتا ئامادە نییە وردەکارییە توند و دیمەنە ترسناکەکانی جینۆساید وەربگرێت، بەڵام ئامادەیە بۆ ئەوەی فێر بێت کە کورد گەلێکی خاوەن زمان، خاک، چیا، کولتوور، بیرەوەری و مافی ژیانە.

ئێمە وەک نەتەوەیەکی بێ‌دەوڵەت، پێویستمان بە پەروەردەیەکی نەتەوەیی بەهێز هەیە. ئەم پەروەردەیە دەبێت منداڵ فێر بکات:

شانازی بە کوردبوونی خۆی بکات،
زمانەکەی بپارێزێت،
مێژووی گەلەکەی بناسێت،
ڕێز لە قوربانیانی جینۆساید و ئەنفال و کیمیاباران بگرێت،
بزانێت بیرەوەری نەتەوەیی بەشێکە لە دادپەروەری.

بەڵام ئەم هەستە نابێت لەسەر ڕق، تۆڵە یان ترساندنی منداڵ دروست بکرێت. هەستی نەتەوەییی بەهێز ئەوە نییە کە منداڵ لە گەلانی تر ڕق بکات؛ بەڵکو ئەوەیە کە خۆی بناسێت، مافەکانی گەلەکەی بزانێت، و لەگەڵ دادپەروەری، مرۆڤایەتی و ڕێزگرتن لە مرۆڤدا پەروەردە بکرێت.

---

٤. ژیان، بیرەوەری و دادپەروەری: مۆدێلێکی پەروەردەیی بۆ KGNA

بۆ ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان ـ KGNA، ئەم ڕێبازە دەتوانرێت وەک مۆدێلێکی پەروەردەیی لەسەر سێ بنەمای سەرەکی داڕێژرێت: ژیان، بیرەوەری و دادپەروەری.

“ژیان، بیرەوەری، دادپەروەری”

یەکەم: ژیان

وانە و چیڕۆکەکان لە ژیانی ئاسایی دەست پێبکەن: گوند، قوتابخانە، یاریی منداڵان، گۆرانی، زمانی کوردی، جلی کوردی، خێزان، چیا، کانی، باغ و ماڵ. ئەمە منداڵ فێر دەکات قوربانییەکان تەنها ژمارە نەبوون؛ بەڵکو خاوەن ژیان و خەون بوون.

دووەم: نادادی

بە وشەی سادە بگوترێت کە ڕژێمی بەعس و دەوڵەتی عێراق لە قۆناغێکی مێژوودا تاوانی گەورەیان دژی گەلی کورد کرد. لە ئەنفالدا گوندەکان و خێزانەکان تێکچوون؛ لە کیمیاباراندا هەوا و مافی ژیانیش کرانە ئامانج.

سێیەم: بیرەوەری

منداڵ فێر بێت کە بیرەوەری تەنها خەم نییە؛ بیرەوەری واتە ڕێزگرتن، پاراستنی ناو، زمان، خاک و مافی قوربانیان. گوڵ چاندن، ناو نووسین، پاراستنی وێنەی خێزان، گوێگرتن لە چیڕۆکی گەورەکان، و دروستکردنی ئەرشیف هەموویان بەشێکن لە پاراستنی کۆیادەوەری.

چوارەم: دادپەروەری

پەروەردەی جینۆساید نابێت تەنها بڵێت “ئازارمان بینیوە”، بەڵکو دەبێت بڵێت:
ئێمە داوای ڕاستی، دادپەروەری، قەرەبوو، ڕێزگرتن لە قوربانیان و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە دەکەین.

پێنجەم: هیوا و مانەوە

منداڵ نابێت تەنها قوربانیبوون ببینێت؛ دەبێت مانەوە و بەردەوامی گەلەکەشی ببینێت. پەیامی سەرەکی ئەمەیە:

“ڕژێم ویستی کورد بسڕێتەوە، بەڵام کورد ماوە. زمانەکەی ماوە، ناوەکانی ماون، بیرەوەرییەکەی ماوە، و ئەمڕۆ ئێمە بە فێربوون، زانست و دادپەروەری ئەو مێژووە دەپارێزین.”

---

٥. ڕێنمایی بۆ نووسینی چیڕۆکی جینۆسایدی کورد بۆ منداڵان

چیڕۆکەکان :

لە منداڵێک، خێزانێک، گوندێک یان قوتابخانەیەک دەست پێبکەن.
لە ژیانی ئاسایی دەست پێبکەن، نەک لە تاوان.
بە زمانی سادە و جوان بنووسرێن.
دیمەنی ترسناک و وردەکاریی توند تێدا نەبێت.
ناسنامە، زمان، کوردستان، گوند، چیا، خێزان و بیرەوەری بخەنە ناوەند.
ئەنفال و کیمیاباران بە وشەی تەمەن‌گونجاو باس بکەن.
کۆتاییان بە هیوا، گوڵ، دار، ئاشتی، دادپەروەری و شانازی نەتەوەیی بێت.

---

٦. نموونەی چیڕۆک بۆ منداڵان

ناونیشان: دارەکەی بیرەوەری

لە گوندێکی جوانی کوردستاندا دارێکی گەورە هەبوو. منداڵەکان هەموو ڕۆژێک لە ژێر سێبەری ئەو دارەدا یارییان دەکرد. دایک و باوکەکان لەوێدا داستانی کۆن و گۆرانیی کوردییان دەگێڕایەوە.

ڕۆژێک مامۆستاکە بە منداڵەکانی گوت:
“ئەم دارە تەنها دارێک نییە؛ ئەمە دارەکەی بیرەوەرییە.”

منداڵێک پرسی:
“بیرەوەری چییە؟”

مامۆستا گوتی:
“بیرەوەری ئەوەیە کە ئێمە خەڵکی خۆمان، گوندەکانمان، زمانەکەمان، گۆرانییەکانمان و ئەو کەسانەی خۆشمان ویستوون لەبیر نەکەین.”

پاشان مامۆستا بە وشەیەکی ئارام گوتی:
“جارێک نادادییەکی گەورە بەسەر گەلی کورددا هات. لە ئەنفالدا گوندەکان و خێزانەکان زۆر ئازاریان بینی. لە کیمیاباراندا، تەنانەت هەوای پاکیش کرایە ئامانج. بەڵام گەلەکەمان نەسڕایەوە. زمانەکەمان ماوە، ناوەکانمان ماون، و بیرەوەریمان ماوە.”

منداڵەکان هەریەکە گوڵێکیان لە بن دارەکە دانا. یەکێکیان گوت:
“ئێمە لەبیر ناکەین.”

مامۆستا پێکەنی و گوتی:
“ئەمە باشترین وانەی بیرەوەرییە. فێربوون واتە پاراستن.”

لەو ڕۆژەوە، دارەکە بوو بە شوێنی یادکردنەوە. هەر ساڵ منداڵانی قوتابخانە دەچوون بۆ لای دارەکە، گوڵیان دادەنا و دەیانگوت:

“ئێمە کوردین. زمان و بیرەوەریمان دەپارێزین. ڕێز لە قوربانیان دەگرین. داوای دادپەروەری دەکەین. نادادی نابێت دووبارە ببێتەوە.”

---

٧. پەیامی سەرەکی بۆ منداڵانی کورد

ئێمە کوردین.
زمان، خاک، چیا، گوند، شار، گۆرانی و بیرەوەریمان هەیە.

لە مێژووماندا نادادیی گەورەمان بینیوە.
ئەنفال و کیمیاباران بەشێکن لەو مێژووە تاڵە.

بەڵام گەلەکەمان نەسڕایەوە.
زمانەکەمان ماوە.
ناوەکانمان ماون.
بیرەوەریمان ماوە.
کوردستان لە دڵماندا ماوە.

ئێمە فێر دەبین، چونکە فێربوون پاراستنە.
ئێمە لەبیر ناکەین، چونکە بیرەوەری دادپەروەرییە.
ئێمە شانازی بە کوردبوونمان دەکەین، بەڵام ڕق لە هیچ گەلێک ناکەین.
ئێمە دەمانەوێت نادادی هیچ جارێکی تر دووبارە نەبێتەوە.

---

دەرئەنجام

فێرکردنی جینۆسایدی کورد بۆ منداڵان نابێت بە شێوەی ترسناک یان بێ‌هەست بێت. دەبێت هاوکات سێ ئامانج بپارێزێت:

پاراستنی دەروونی منداڵ،
بەرزکردنەوەی هەستی نەتەوەیی،
و فێرکردنی بیرەوەری، دادپەروەری و نەهێشتنی دووبارەبوونەوە.

ئەزموونی هۆلۆکاست، کەمبودیا، بۆسنا و ڕواندا نیشان دەدات کە منداڵان دەتوانن جینۆساید بفێرن، بەڵام بە زمانی خۆیان، بە قۆناغی خۆیان، و بە شێوەیەک کە لە ترسدا نەژیان، بەڵکو لە ناسنامە، هاوسۆزی، بیرەوەری و دادپەروەریدا گەورە بن.

بۆ کوردستان، ئەم پەروەردەیە پێویستە ببێتە بەشێک لە کاری نەتەوەیی و ئەرشیفی. ئەرشیفی نەتەوەیی جینۆسایدی کوردستان ـ KGNA دەتوانێت ئەم کارە بکاتە پڕۆگرامێکی زانستی، مرۆیی و نەتەوەیی بۆ نەوەی نوێ، بۆ ئەوەی منداڵانی کورد بزانن:

ئێمە کێن؟
چی بەسەر گەلەکەیاندا هاتووە،
بۆچی بیرەوەری گرنگە،
و چۆن بە فێربوون و دادپەروەری داهاتوویەکی باشتر دروست دەکرێت.

سەرچاوەکان
ئەم بابەتە پشت بە سەرچاوە پەروەردەیی و مێژووییەکانی مۆزەخانەی هۆلۆکاستی ویلایەتە یەکگرتووەکان USHMM، یاد ڤاشێم، یونسکۆ، ناوەندی بەڵگەنامەکانی کەمبودیا DC-Cam، Aegis Trust Rwanda، Remembering Srebrenica، ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی OPCW، و ڕاپۆرتی Human Rights Watch بە ناوی Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds دەبەستێت.