تاوانەکانی ئینتدابی بەریتانیا و حکومەتی پاشایەتی عێراق، ١٩١٩–١٩٥٨

تاوانەکانی ئینتدابی بەریتانیا و حکومەتی پاشایەتی عێراق، ١٩١٩–١٩٥٨

پێشەکی

دوای جەنگی یەکەمی جیهانی و ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی، نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەلایەن هێزە سەرکەوتووەکانی جەنگ، بە تایبەتی بەریتانیا و فەڕەنسا، ڕێک خرایەوە. ئەم پرۆسەیە تەنها ئەنجامی یەک پەیماننامە نەبوو، بەڵکو لە ڕێگەی کۆمەڵێک ڕێککەوتن، کۆنفرانس، پەیماننامە و بڕیاری نێودەوڵەتی، لەوانە سایکس–پیکۆ، سان ڕیمۆ، سێڤەر، لۆزان، بڕیارەکانی کۆمەڵەی گەلان لەسەر ویلایەتی موسڵ و پەیماننامەی ئەنقەرە، سنوور و دەوڵەتە نوێکانی ناوچە جێگیر کران.

کوردستان پێش جەنگی یەکەمی جیهانیش لەنێوان دەوڵەتی عوسمانی و ئێراندا دابەش بووبوو، بەڵام دامەزراندنی دەوڵەت و سنوورە نوێکان دوای جەنگ، دابەشبوونی کوردستانی قووڵتر و فەرمی‌تر کرد. ناوچە کوردنشینەکان لە چوارچێوەی چەند دەوڵەتی جیاوازدا هێڵرانەوە، بەبێ ئەوەی مافە نەتەوەییەکانی کورد، خۆبەڕێوەبردن یان مافی دیاریکردنی چارەنووس بە شێوەیەکی دادپەروەرانە چارەسەر بکرێت.

پەیماننامەی سێڤەری ساڵی ١٩٢٠ لە ماددەکانی ٦٢ تا ٦٤دا چوارچێوەیەکی سنوورداری بۆ خودموختاریی هەندێک ناوچەی کوردستان و ئەگەری سەربەخۆیی لە داهاتوودا پێشنیار کردبوو، بەڵام جێبەجێ نەکرا. پەیماننامەی لۆزانی ١٩٢٣ جێگەی سێڤەری گرتەوە، بەڵام هیچ دانپێدانانێکی تایبەت بە کوردستان، مافە نەتەوەییەکانی کورد یان مافی دیاریکردنی چارەنووس لەخۆ نەگرت.

بۆیە، لە ڕووی مێژووییەوە وردترە نەگوترێت کە لۆزان بە تەنها کوردستانی دابەش کرد؛ بەڵکو لۆزان یەکێک بوو لە قۆناغە سەرەکییەکانی جێگیرکردنی سیستەمی نوێی سنوورەکان، کە لەگەڵ ڕێککەوتن و بڕیارەکانی پێش و دوای خۆیدا، دابەشبوونی کوردستانی فەرمی‌تر کرد.

لە ناو ئەم گۆڕانکارییانەدا، بەریتانیا دەسەڵاتی سیاسی و سەربازیی خۆی بەسەر عێراقدا جێگیر کرد. عێراق خرا ژێر ئینتدابی بەریتانیا و حکومەتی پاشایەتی لە ساڵی ١٩٢١دا، بە دانانی فەیسەڵی یەکەم وەک پاشای عێراق، دامەزرا.

هەرچەندە دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراق بە شێوەی فەرمی پێک هاتن، بەریتانیا نفووزێکی فراوانی لە کاروباری بەرگری، سیاسەتی دەرەوە، پلاندانانی سەربازی، هێزی ئاسمانی، پەیوەندییە ستراتیژییەکان و چارەنووسی ویلایەتی موسڵدا پاراست. ئەم نفووزە بە کۆتایی ئینتداب و سەربەخۆیی فەرمیی عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ یەکسەر کۆتایی نەهات، بەڵکو لە ڕێگەی پەیماننامەکان، بنکە سەربازییەکان، ڕاوێژکاران و پەیوەندییە سیاسی و سەربازییەکان بەردەوام بوو.

لەو سەردەمەدا، هێزی سەربازی و ئاسمانی بۆ جێگیرکردنی دەسەڵاتی نوێ و سەرکوتکردنی بزووتنەوە نەتەوەیی و ناڕەزایییە ناوخۆییەکان بەکار هێنرا. سیاسەتی ناسراو بە کۆنترۆڵی ئاسمانی ڕێگەی بە بەریتانیا دا بە بۆردومان، هێرشە سزادانەکان، وێرانکردنی گوند و هەڕەشەی بەردەوام، دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچە فراوانەکانی عێراق و کوردستاندا بپارێزێت.

دوای دامەزراندنی حکومەتی پاشایەتی، هەموو تاوان و پێشێلکارییەکان تەنها لەلایەن یەک دەسەڵاتەوە ئەنجام نەدران. هەندێک ئۆپەراسیۆن بەریتانیا بە ڕاستەوخۆ پلانی بۆ دانا و جێبەجێی کرد؛ هەندێکی دیکە لەلایەن حکومەتی پاشایەتی عێراق و دامەزراوە سەربازی، ئەمنی و کارگێڕییەکانیەوە ئەنجام دران؛ هەندێکیش بە پلاندانان، پشتیوانی، فەرماندەیی یان بەشداریی هەردوو لایەن جێبەجێ کران.

ئەم بەشە هەوڵ دەدات ئەو تاوان، کۆمەڵکوژی، سەرکوتکردن، بۆردومان، تەسفیر و سیاسەتە جیاکارانە بخاتەڕوو کە لەنێوان ساڵانی ١٩١٩–١٩٥٨دا لە عێراق و کوردستان ڕوویان داوە، لەگەڵ جیاکردنەوەی ڕۆڵی بەریتانیا، حکومەتی پاشایەتی عێراق و حاڵەتەکانی بەشداریی هاوبەش.

مەبەستی ئەم بەشە

مەبەستی ئەم بەشە کۆکردنەوە، ڕێکخستن و خستنەڕووی زانیاری و بەڵگە پەیوەندیدارەکانە بە تاوان و پێشێلکارییەکانی ئەو سەردەمە؛ بۆ پاراستنی یادەوەریی قوربانییان، ناساندنی کۆمەڵگە زیانلێکەوتووەکان و ڕوونکردنەوەی بەرپرسیاریی دەسەڵات و دامەزراوە پەیوەندیدارەکان.

ئامانج تەنها ڕیزکردنی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو خستنەڕووی پاشخانی مێژوویی، شێوازی بڕیاردان و جێبەجێکردن، زیانە مرۆیی و مادییەکان و کاریگەریی درێژخایەنی ئەو ڕووداوانە لەسەر کورد، کوردستان و پێکهاتەکانی دیکەی عێراقە.

ماوەی مێژوویی

ئەم بەشە ڕووداوەکانی نێوان ساڵانی ١٩١٩ تا ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ دەگرێتەوە.

ساڵی ١٩١٩ وەک خاڵی دەستپێک هەڵبژێردراوە، چونکە لەو ساڵەدا یەکەم ڕاپەڕینی شێخ مەحموودی حەفید دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا سەرکوت کرا. ماوەکە بە ڕووخانی حکومەتی پاشایەتی عێراق لە ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ کۆتایی دێت.

سنووری جوگرافیی بابەتەکە بە شێوەی سەرەکی عێراق و کوردستانی باشوور دەگرێتەوە، بە تایبەتی ئەو ناوچانەی تووشی بۆردومان، ئۆپەراسیۆنی سەربازی، سەرکوتکردن، کۆمەڵکوژی، تەسفیر، دوورخستنەوە، دەستبەسەرداگرتنی موڵک یان سیاسەتە جیاکارانەکان بوون.

بنەمای بەڵگە و تۆمارکردن

زانیارییەکانی ئەم بەشە لە بەڵگەنامە فەرمییە بەریتانی و عێراقییەکان، پەیماننامە و بڕیارە نێودەوڵەتییەکان، ڕاپۆرتە سەربازی و سیاسییەکان، تۆمارەکانی هێزی ئاسمانی، ڕۆژنامەکانی ئەو سەردەمە، کتێب و نووسینە مێژوویی و زانستییەکان، وێنە، نەخشە، شایەتی و مێژووی زارەکی کۆکراونەتەوە.

لە شوێنێکدا کە سەرچاوەکان لەسەر بەروار، ژمارەی قوربانییان، ناوی بەرپرسان یان قەبارەی زیانەکان ناکۆکن، ئەو جیاوازییانە بە ڕوونی دەخرێنەڕوو. زانیارییەکی بە تەواوی پشتڕاست‌نەکراو وەک ڕاستییەکی کۆتایی پێشکەش ناکرێت.

هەروەها، دەستەواژە فەرمییەکانی وەک «یاخیبوون»، «ئارامکردنەوە»، «هێرشی سزادان» و «گەڕاندنەوەی ئاسایش» بە ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی هەڵسەنگێندرێن و لەگەڵ بەڵگەکانی قوربانیی مەدەنی، بۆردومان، وێرانکردنی گوند، دوورخستنەوە و سزا بەکۆمەڵ بەراورد دەکرێن.

پۆلێنکردنی ڕووداو و بەرپرسیارییەکان

تاوان و پێشێلکارییە ڕاستەوخۆکانی بەریتانیا

ئەم پۆلە ئەو ڕووداوانە دەگرێتەوە کە بەریتانیا ڕۆڵی سەرەکیی لە پلاندانان، فەرماندەیی یان جێبەجێکردنیاندا هەبووە، یان هێزە سەربازی و ئاسمانییەکانی بەریتانیا بە ڕاستەوخۆ بەشدارییان تێدا کردووە.

تاوان و پێشێلکارییەکانی حکومەتی پاشایەتی عێراق

ئەم پۆلە ئەو ڕووداوانە دەگرێتەوە کە بڕیار و جێبەجێکردنیان لەلایەن حکومەت، سوپا، پۆلیس، وەزارەتی ناوخۆ، دامەزراوەکانی ڕەگەزنامە یان دامەزراوە کارگێڕییەکانی حکومەتی پاشایەتی ئەنجام دراوە.

ڕووداو و پێشێلکارییە هاوبەشەکان

ئەم پۆلە ئەو ڕووداوانە دەگرێتەوە کە بەریتانیا و حکومەتی عێراق هەردووکیان لە پلاندانان، فەرماندەیی، ئۆپەراسیۆنی زەمینی، پشتیوانیی ئاسمانی، دابینکردنی چەک، گواستنەوە، زانیاری یان جێبەجێکردندا بەشدار بوون.

ڕیزبەندیی مێژوویی تاوان و پێشێلکارییەکان

سەردەمی داگیرکاری و ئینتدابی بەریتانیا

• ١٩١٩ ـ سەرکوتکردنی یەکەم ڕاپەڕینی شێخ مەحموودی حەفید دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا
• ١٩٢٠ ـ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی عێراق لەلایەن بەریتانیا
• ١٩٢٢–١٩٢٤ ـ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی بەریتانیا دژ بە حکومەتی کوردستان و بزووتنەوەی شێخ مەحموودی حەفید
• ١٩٢٣ ـ بۆردومان و داگیرکردنی ڕەواندز لەلایەن بەریتانیا
• بەکارهێنانی سیاسەتی کۆنترۆڵی ئاسمانی، بۆردومان، هێرشە سزادانەکان، وێرانکردنی گوند و سزا بەکۆمەڵ لە عێراق و کوردستان

سەردەمی حکومەتی پاشایەتی

• ١٩٣٠ ـ سەرکوتکردنی خۆپیشاندانی ٦ی ئەیلوول لە بەردەرکی سەرای سلێمانی، ناسراو بە «ئەیلولی ڕەش»
• ١٩٣٠–١٩٣١ ـ سەرکوتکردنی کۆتا ڕاپەڕینی شێخ مەحموودی حەفید
• ١٩٣١–١٩٣٢ ـ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی یەکەمی بارزان، بە سەرکردایەتی شێخ ئەحمەدی بارزانی
• ١٩٣٣ ـ جینۆساید و کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان لە سەمێل و ناوچەکانی دەوروبەر
• ١٩٣٥ ـ ئۆپەراسیۆنی سەربازی و کۆمەڵکوژی دژ بە ئێزیدییەکان لە شنگال
• ١٩٣٦ ـ یەکەمین پرۆسەی تەسفیرکردن، دەرکردن و سەندنەوەی ڕەگەزنامەی کوردانی فەیلی
• ١٩٤٣–١٩٤٥ ـ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی دووەمی بارزان، بە سەرکردایەتی مستەفا بارزانی
• سیاسەت و بڕیارە جیاکاری، دوورخستنەوە، دەستبەسەرداگرتنی موڵک، سەندنەوەی ڕەگەزنامە و سنووردارکردنی مافە نەتەوەیی و مەدەنییەکان

سەرچاوە گشتییەکان

• The National Archives of the United Kingdom
• British Library – India Office Records
• Qatar Digital Library
• League of Nations Archives
• Royal Air Force historical records and studies
• بەڵگە، یاسا و تۆمارەکانی حکومەتی پاشایەتی عێراق
• کتێب و نووسینە مێژوویی و زانستییەکان سەبارەت بە عێراق، کورد و کوردستان